در میان صیادانی که هر روز برای تأمین معاش راهی دریا میشوند، زنانی هم حضور دارند که سالهاست در کنار مردان با دریا زندگی کردهاند؛ زنانی که صیادی برایشان نه یک تجربه تفریحی، بلکه شغلی خانوادگی و راهی برای گذران زندگی است. با این حال، تا همین چند سال پیش، نام بسیاری از آنها در فهرست رسمی صیادان کشور دیده نمیشد.
هرمزگان را بیشتر با بنادر، تجارت دریایی و صید آبزیان میشناسند. در این استان، هزاران خانواده معیشت خود را از دریا تأمین میکنند و صیادی یکی از مهمترین فعالیتهای اقتصادی به شمار میرود. در کنار مردان، زنانی نیز از سالها پیش در مراحل مختلف این چرخه، از آمادهسازی ابزار صید گرفته تا حضور مستقیم در دریا، پاککردن، فرآوری و عرضه محصولات دریایی نقش داشتهاند. با وجود این، سهم آنان در سیاستگذاریها و برنامههای حمایتی کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
در مردادماه سال ۱۴۰۲، انتشار خبری از سوی مسئولان شیلات هرمزگان، نگاهها را به سمت زنان صیاد جزیره هنگام جلب کرد. بر اساس این خبر، قرار بود برای نخستینبار مجوز رسمی صید برای زنان این جزیره صادر شود؛ اقدامی که از آن بهعنوان گامی برای بهرسمیت شناختن فعالیت زنان در حوزه صیادی یاد شد. انتشار این خبر، امید تازهای در میان زنان فعال در این حوزه ایجاد کرد؛ زیرا داشتن مجوز میتوانست مسیر بهرهمندی از برخی حمایتهای قانونی، بیمهای و خدمات مرتبط با حرفه صیادی را هموار کند.
با گذشت حدود دو سال از انتشار این خبر، این پرسش همچنان مطرح است که این طرح تا چه اندازه به اهداف اولیه خود رسیده است؟ آیا همه زنانی که سالها در این حرفه فعالیت داشتهاند، توانستهاند از این فرصت استفاده کنند؟ آیا صدور مجوز توانسته تغییری محسوس در وضعیت معیشتی و شغلی آنان ایجاد کند؟ پاسخ روشن و مستندی به این پرسشها تاکنون بهصورت عمومی منتشر نشده و همین موضوع، ضرورت پیگیری این مسئله را دوچندان میکند.
صیادی؛ شغلی که نسل به نسل منتقل شده است
برای بسیاری از زنان ساحلنشین هرمزگان، آشنایی با دریا از سالهای کودکی آغاز میشود. آنها در خانوادههایی بزرگ شدهاند که صیادی شغل اصلی بوده است. برخی همراه پدران خود با شیوههای سنتی صید آشنا شدهاند و پس از ازدواج نیز در کنار همسرانشان این فعالیت را ادامه دادهاند. در برخی مناطق، زنان با استفاده از قلاب یا روشهای سنتی به صید آبزیان میپردازند و در بسیاری از موارد نیز مسئولیت آمادهسازی تور، جداسازی و پاککردن ماهی، بستهبندی و فروش محصولات را بر عهده دارند.
این فعالیتها اگرچه همواره بخشی از اقتصاد خانوادههای ساحلنشین بوده، اما کمتر در آمارها و گزارشهای رسمی بازتاب یافته است. همین مسئله سبب شده بسیاری از زنان صیاد، سالها بدون برخورداری از برخی حقوق و حمایتهای شغلی فعالیت کنند.
مجوز؛ گامی مهم اما نه پایان مسیر
صدور مجوز برای زنان صیاد، بدون تردید اقدامی مثبت در جهت رسمیتبخشیدن به فعالیت آنان به شمار میرود. اما کارشناسان حوزه شیلات و توسعه محلی معتقدند که مجوز، تنها نخستین حلقه از زنجیره حمایت است و بهتنهایی نمیتواند مشکلات این قشر را برطرف کند.
داشتن مجوز زمانی میتواند اثرگذار باشد که با دسترسی به بیمه، آموزشهای تخصصی، تسهیلات مالی، حمایت از تعاونیهای محلی و امکان بهرهمندی از سایر خدمات همراه شود. در غیر این صورت، صرف صدور یک مجوز، تغییر چشمگیری در وضعیت معیشتی خانوادههای وابسته به صیادی ایجاد نخواهد کرد.
در کنار این موضوع، برخی گزارشها و اظهارات منتشرشده در زمان اجرای طرح نیز از ادامه مطالبات بخشی از زنان صیاد حکایت داشت. بر اساس این گزارشها، برخی فعالان این حوزه معتقد بودند که روند اجرای طرح نیازمند گسترش و تکمیل است تا زنان بیشتری بتوانند از مزایای آن بهرهمند شوند. البته تاکنون آمار جامع و بهروزی درباره تعداد نهایی مجوزهای صادرشده و وضعیت بهرهمندی زنان از خدمات پس از آن منتشر نشده است و همین مسئله، ارزیابی دقیق نتایج این طرح را دشوار میکند.
اقتصاد دریا؛ ظرفیتی که بدون زنان کامل نیست
در سالهای اخیر، توسعه اقتصاد دریامحور بارها از سوی مسئولان کشور بهعنوان یکی از محورهای مهم رشد اقتصادی مطرح شده است. هرمزگان نیز بهدلیل برخورداری از سواحل گسترده، بنادر فعال و ظرفیتهای شیلاتی، جایگاه ویژهای در این سیاست دارد.
با این حال، توسعه اقتصاد دریا تنها به افزایش تولید و صادرات محدود نمیشود. یکی از مهمترین شاخصهای توسعه پایدار، بهرهگیری از ظرفیت همه گروههای فعال، از جمله زنان است. زنانی که سالها در سکوت، بخشی از بار اقتصادی خانوادههای ساحلنشین را بر دوش کشیدهاند و امروز انتظار دارند نقش آنان بیش از گذشته در برنامهریزیها دیده شود.
مشکلاتی فراتر از مجوز
اگرچه دریافت مجوز رسمی میتواند بخشی از مشکلات زنان صیاد را کاهش
دهد، اما مسائل اقتصادی این قشر تنها به نبود مجوز محدود نمیشود. زنان فعال در حوزه صیادی، مانند بسیاری از صیادان سنتی، با مجموعهای از چالشها روبهرو هستند؛ از افزایش هزینه تجهیزات و ابزار صید گرفته تا نوسان درآمد، تغییرات شرایط آبوهوایی و دشواری دسترسی به بازار فروش.
صیادی شغلی است که درآمد آن همواره ثابت نیست. میزان صید در فصلهای مختلف تغییر میکند و عواملی مانند وضعیت دریا، میزان ذخایر آبزیان و شرایط جوی میتواند بر درآمد خانوادههای صیاد تأثیر مستقیم بگذارد.
برای زنانی که علاوه بر فعالیت اقتصادی، مسئولیتهای خانوادگی را نیز بر عهده دارند، این ناپایداری درآمدی فشار بیشتری ایجاد میکند.
بسیاری از زنان ساحلنشین تنها در مرحله صید حضور ندارند؛ بلکه بخش مهمی از زنجیره اقتصادی آبزیان را مدیریت میکنند. پاککردن ماهی، آمادهسازی برای فروش، خشککردن برخی محصولات دریایی، بستهبندی و ارتباط با مشتریان، از جمله فعالیتهایی است که در بسیاری از خانوادههای صیاد توسط زنان انجام میشود. با این حال، این بخش از فعالیت اقتصادی کمتر در محاسبات رسمی دیده میشود.
بیمه و امنیت شغلی؛ مطالبهای قدیمی
یکی از مهمترین خواستههای زنان صیاد، برخورداری از امنیت شغلی است. فعالیت در دریا همواره با خطر همراه است و شرایط سخت کاری، ضرورت برخورداری از حمایتهای بیمهای را افزایش میدهد.
نبود پوشش مناسب بیمهای میتواند در آینده مشکلات زیادی برای فعالان این حوزه ایجاد کند؛ بهخصوص برای زنانی که سالهای زیادی از عمر خود را صرف فعالیت در صیادی کردهاند. از نگاه فعالان محلی، اگر قرار است زنان صیاد بهعنوان بخشی از نیروی کار رسمی اقتصاد دریا شناخته شوند، حمایتهای بیمهای باید یکی از اولویتهای اصلی باشد.
در کنار بیمه، دسترسی به تسهیلات برای خرید تجهیزات، آموزش روشهای جدید صید، آشنایی با شیوههای بازاریابی و تقویت تعاونیهای زنان نیز میتواند به بهبود شرایط اقتصادی آنان کمک کند.
نبود آمار دقیق؛ مانعی برای برنامهریزی
یکی از چالشهای موجود در بررسی وضعیت زنان صیاد، نبود آمار جامع و بهروز درباره تعداد فعالان این حوزه است. مشخص نبودن تعداد دقیق زنان دارای مجوز، میزان بهرهمندی آنان از تسهیلات یا وضعیت بیمهای آنها، باعث میشود ارزیابی میزان موفقیت برنامههای حمایتی دشوار باشد.
شفافیت آماری نهتنها برای رسانهها و افکار عمومی اهمیت دارد، بلکه به مسئولان نیز کمک میکند تا برنامههای دقیقتری برای حمایت از این گروه طراحی کنند. بدون شناخت دقیق جامعه هدف، بسیاری از طرحهای حمایتی ممکن است نتوانند به همه افراد نیازمند برسند.
ضرورت شنیدن صدای زنان صیاد
یکی از نکات مهم در سیاستگذاری برای زنان فعال در حوزه صیادی، شنیدن مستقیم تجربههای آنان است. زنانی که سالها در این حرفه حضور داشتهاند، بهتر از هر فرد دیگری مشکلات و نیازهای این شغل را میشناسند.تصمیمگیری درباره آینده این حوزه، بدون حضور و مشارکت خود زنان صیاد، ممکن است فاصلهای میان برنامههای رسمی و واقعیتهای زندگی آنان ایجاد کند. تشکیل نشستهای تخصصی، تقویت تشکلهای محلی و حمایت از تعاونیهای زنان میتواند زمینه حضور بیشتر آنان در فرآیند تصمیمگیری را فراهم کند.
از خبر تا نتیجه؛ مسیر نیازمند پیگیری است
خبر صدور مجوز برای زنان صیاد جزیره هنگام، نقطه مهمی در مسیر دیدهشدن فعالیت این قشر بود؛ اما اهمیت واقعی آن زمانی مشخص میشود که نتیجه آن در زندگی روزمره زنان صیاد قابل مشاهده باشد.
یک سیاست حمایتی زمانی موفق تلقی میشود که بتواند به بهبود شرایط شغلی، افزایش امنیت اقتصادی و کاهش مشکلات معیشتی گروه هدف منجر شود. به همین دلیل، پیگیری وضعیت اجرای این طرح، میزان استقبال زنان از آن و تأثیر واقعی آن بر زندگی صیادان زن، موضوعی است که همچنان نیازمند بررسی و گزارشدهی دقیق است.
مسئولان حوزه شیلات و متولیان توسعه اقتصادی استان میتوانند با ارائه آمار شفاف درباره تعداد مجوزهای صادرشده، وضعیت بیمه و حمایتهای ارائهشده، تصویر دقیقتری از نتایج این اقدام ارائه کنند.
دریا سهم زنان را هم دارد
زنان صیاد هرمزگان سالهاست بخشی از اقتصاد ساحلی را پیش میبرند؛ اقتصادی که شاید در آمارها کمتر دیده شده، اما در زندگی بسیاری از خانوادههای جنوب نقش تعیینکننده دارد. آنها نه تازهواردان این عرصهاند و نه تنها دریافتکنندگان یک حمایت دولتی؛ بلکه بخشی از تاریخ اقتصادی و اجتماعی سواحل جنوب کشور هستند. بهرسمیت شناختن نقش آنان، تنها به معنای صدور مجوز نیست؛ بلکه نیازمند مجموعهای از حمایتهاست که بتواند امنیت شغلی و اقتصادی ایجاد کند. امروز پرسش اصلی این نیست که آیا زنان هرمزگانی توان حضور در دریا را دارند یا نه؛ سالها
فعالیت آنان پاسخ این سؤال را داده است. پرسش اصلی این است که آیا ساختارهای حمایتی میتوانند خود را با
واقعیتی که سالها در سواحل جنوبی جریان داشته، هماهنگ کنند؟
اقتصاد دریا زمانی میتواند به توسعه واقعی منجر شود که همه فعالان آن، از صاحبان شناورها تا زنانی که در کنار ساحل و در دل دریا برای تأمین زندگی تلاش میکنند، دیده شوند. زنان صیاد هرمزگان سالهاست سهم خود را از دریا ادا کردهاند؛ اکنون نوبت آن است که سهم آنان از حمایت، امنیت و فرصتهای برابر نیز بهطور جدی دنبال شود.
