ظرفیت مغفول ماندهای که نیازمند بازارهای جدید است
نویسنده: مریم عزیزی 
مجتبی ناصری بازیاری
خرما یکی از مهمترین محصولات کشاورزی هرمزگان و از ظرفیتهای قابل توجه اقتصادی این استان به شمار میرود؛ محصولی که علاوه بر تأمین بخشی از نیاز بازار داخلی، میتواند نقش مهمی در توسعه صادرات غیرنفتی، ایجاد اشتغال و رونق اقتصادی مناطق تولیدکننده ایفا کند. با این حال، فعالان این حوزه طی ماههای اخیر با مجموعهای از مشکلات مواجه بودهاند که از محدودیتهای تجاری و کارتهای بازرگانی تا دشواریهای صادراتی و شرایط ناشی از جنگ و محدودیتهای اقتصادی را شامل میشود.
به گزارش اختصاصی روزنامه دریای اندیشه، در چنین شرایطی، انجمن خرمای هرمزگان تلاش کرده است با اتکا به ظرفیت اتاق بازرگانی و همکاری دستگاههای مرتبط، بخشی از موانع پیشروی فعالان این صنعت را شناسایی و برای رفع آنها اقدام کند؛ اقداماتی که از معرفی بازارهای جدید صادراتی تا پیگیری اصلاح ارزش پایه صادراتی، برگزاری نشستهای تخصصی، توسعه آموزشها و حرکت به سمت هوشمندسازی نخلستانها را دربرمیگیرد.
یکی از نکات مورد تأکید فعالان این حوزه، نقش حمایتی اتاق بازرگانی در ایجاد انگیزه و همراهی با انجمن خرمای استان است. در همین زمینه، از شخصیت و رویکرد رئیس اتاق بازرگانی هرمزگان بهعنوان عاملی برای ایجاد انرژی و انگیزه در مسیر فعالیت انجمن یاد شده است؛ حمایتی که به گفته فعالان این حوزه، در برخی موارد به شکل عملیاتی نیز نمود پیدا کرده است.
از حمایت اتاق بازرگانی تا تقویت بستهبندی خرما
راشد دهقانی، رئیس انجمن خرمای هرمزگان گفت: یکی از نمونههای اقدامات انجامشده در این حوزه، توجه به مسئله بستهبندی خرماست. صنعت خرما تنها به تولید محصول محدود نمیشود و برای حضور موفق در بازارهای داخلی و خارجی، بستهبندی، فرآوری، برندینگ و استانداردسازی محصول نیز اهمیت ویژهای دارد.
در همین راستا، ظرفیتهای موجود در استان برای بستهبندی خرما مورد توجه قرار گرفته و ایجاد امکان استفاده اعضای انجمن از کارگاههای بستهبندی و سردخانهها در دستور کار قرار گرفته است.
تقویت بستهبندی میتواند ارزش افزوده بیشتری برای محصول ایجاد کند و به جای عرضه محصول خام، زمینه عرضه خرمای فرآوریشده و دارای هویت تجاری را فراهم آورد. این موضوع بهویژه برای استانی مانند هرمزگان که از ظرفیت قابل توجه تولید خرما برخوردار است، اهمیت مضاعف دارد.
از سوی دیگر، استفاده از خرما در جلسات و برنامههای رسمی نیز بهعنوان یک اقدام فرهنگی و ترویجی مورد اشاره قرار گرفته است. فعالان حوزه خرما معتقدند وقتی دستگاههای دولتی، بخش خصوصی و مجموعههای صنعتی به جای استفاده از قند و شکر، خرمای تولید داخل را در جلسات خود عرضه کنند، این اقدام میتواند به شکل عملی به فرهنگسازی برای مصرف خرما کمک کند.
در کنار آموزش، موضوع توسعه مشاوره تخصصی نیز مورد توجه قرار گرفته و تلاش شده شرکتهایی که در بخشهای مختلف زنجیره ارزش خرما توانایی ارائه خدمات تخصصی دارند، شناسایی شوند تا در صورت نیاز اعضای انجمن از ظرفیت آنها استفاده کنند.
هوشمندسازی نخلستانها؛ حرکت به سمت کشاورزی نوین
یکی دیگر از برنامههای مطرحشده، هوشمندسازی نخلستانها است. کشاورزی هوشمند میتواند در حوزههایی مانند مدیریت مصرف آب، پایش وضعیت خاک، کنترل آفات، مدیریت تغذیه گیاه و افزایش بهرهوری منابع نقش داشته باشد.
در همین راستا، اجرای نخستین نمونههای هوشمندسازی نخلستان در گاوبندی مورد پیگیری قرار گرفته و تلاش شده این طرح از مرحله ایده به مرحله عملیاتی برسد. این رویکرد در شرایطی که مسئله آب و افزایش بهرهوری از منابع یکی از چالشهای جدی کشاورزی هرمزگان محسوب میشود، میتواند زمینه استفاده هدفمندتر از فناوری در نخلستانها را فراهم کند. البته توسعه کشاورزی هوشمند نیازمند سرمایهگذاری، آموزش کشاورزان، دسترسی به تجهیزات و ایجاد مدل اقتصادی پایدار است و برای تبدیل شدن به یک الگوی گسترده، باید از مرحله اجرای نمونههای اولیه عبور کند.
حرکت به سمت زنجیره ارزش و برند هرمزگانی
در مجموع، آنچه از برنامههای مطرحشده برای صنعت خرمای هرمزگان به دست میآید، تلاش برای عبور از نگاه صرفاً تولیدمحور و حرکت به سمت زنجیره کامل ارزش خرما است. در این نگاه، تولید محصول در نخلستان تنها نقطه آغاز زنجیره است و پس از آن، فرآوری، بستهبندی، نگهداری، حملونقل، بازاریابی، برندینگ و صادرات نیز باید مورد توجه قرار گیرد. ایجاد یک برند معتبر هرمزگانی برای خرما نیز میتواند در همین چارچوب تعریف شود.
برخورداری از برند مشخص، بستهبندی استاندارد و هویت تجاری میتواند امکان حضور قدرتمندتر محصول استان در بازارهای داخلی و خارجی را فراهم کند. از سوی دیگر، تقویت انجمن و توانمندسازی اعضای آن میتواند به ایجاد شبکهای منسجمتر میان تولیدکنندگان، صادرکنندگان، صنایع تبدیلی، سردخانهداران و سایر فعالان این زنجیرهمنجر شود.
از محصول خام تا محصول دارای ارزش افزوده
چالش اصلی صنعت خرمای هرمزگان تنها فروش محصول نیست؛ بلکه مسئله مهمتر، فروش با ارزش افزوده بالاتر است. اگر خرمای تولیدشده صرفاً به صورت خام از استان خارج شود، بخش قابل توجهی از ظرفیت اقتصادی محصول در مراحل فرآوری، بستهبندی و برندینگ نصیب دیگران خواهد شد. در مقابل، توسعه صنایع بستهبندی و فرآوری در استان میتواند اشتغال بیشتری ایجاد کند، درآمد تولیدکننده را افزایش دهد و سهم هرمزگان از ارزش نهایی محصول را بالا ببرد. به همین دلیل، دسترسی اعضای انجمن به کارگاههای بستهبندی و سردخانهها و همچنین تلاش برای ایجاد زیرساختهای لازم، باید در کنار توسعه بازارهای صادراتی دنبال شود.
ضرورت استمرار همکاری دستگاهها
تجربه ماههای اخیر صنعت خرمای هرمزگان نشان میدهد که حل مسائل این حوزه تنها از عهده یک دستگاه یا یک تشکل برنمیآید. اتاق بازرگانی، انجمن خرما، جهاد کشاورزی، وزارت امور خارجه، دستگاههای اقتصادی، صادرکنندگان، صنایع تبدیلی و تشکلهای ملی هرکدام بخشی از این زنجیره را در اختیار دارند. از این منظر، تداوم همکاری میان بخش خصوصی و دستگاههای دولتی میتواند در کاهش موانع صادراتی، توسعه بازارهای جدید و افزایش توان رقابتی خرمای هرمزگان مؤثر باشد. در نهایت، صنعت خرمای هرمزگان برای عبور از مشکلات موجود نیازمند مجموعهای از اقدامات همزمان است؛ از اصلاح مقررات و تسهیل صادرات گرفته تا توسعه بازار، هوشمندسازی تولید، آموزش، بستهبندی و برندسازی.
محدودیت کارتهای بازرگانی؛ نخستین چالش صادرات
بر اساس توضیحات ارائهشده از سوی انجمن خرمای هرمزگان، در ماههای ابتدایی سال جاری یکی از مسائل مهم پیشروی فعالان صادراتی، محدودیت کارتهای بازرگانی بود. محدودیت در استفاده از کارتهای بازرگانی و برخورد با کارتهای اجارهای، اگرچه از منظر ساماندهی تجارت و جلوگیری از سوءاستفاده اهمیت دارد، اما در کوتاهمدت میتواند فعالیت برخی صادرکنندگان واقعی را نیز با دشواریهایی مواجه کند؛ موضوعی که به گفته فعالان صنعت خرما، در روند صادرات این محصول تأثیر گذاشته است. در ادامه نیز شرایط ناشی از جنگ و محدودیتهای اقتصادی، دشواریهای موجود را تشدید کرد و بخشی از مسیرهای تجاری و بازارهای صادراتی با اختلال مواجه شدند.
شناسایی بازارهای جدید در چهار کشور
یکی از اقدامات مهم انجامشده در این زمینه، استفاده از ظرفیت امور بینالملل و همکاری با وزارت امور خارجه و نمایندگی این وزارتخانه برای شناسایی بازارهای جدید عنوان شده است. در این چارچوب، بازارهای کشورهای مختلف از جمله ترکیه، پاکستان، اسپانیا و بنگلادش مورد بررسی قرار گرفته و اطلاعات مربوط به شرکتهایی که امکان واردات خرما دارند، شناسایی شده است. پس از تهیه این اطلاعات، فهرستی از شرکتهای هدف برای صادرکنندگان خرمای هرمزگان تهیه و در اختیار آنان قرار گرفته است تا فعالان صادراتی بتوانند مستقیماً بازارهای جدید را مورد بررسی قرار دهند. این اقدام از آن جهت اهمیت دارد که توسعه صادرات تنها با افزایش تولید امکانپذیر نیست و تولیدکننده باید همزمان از بازار مصرف، نیاز واردکنندگان، شرایط تجارت و مسیرهای دسترسی به بازارهای هدف نیز اطلاع داشته باشد. در واقع، عبور از صادرات سنتی و حرکت به سمت صادرات هدفمند، نیازمند ایجاد ارتباط مستقیم میان تولیدکنندگان و واردکنندگان خارجی است.
سه هزار تن خرما در انتظار بازار
یکی از چالشهای جدی صنعت خرما در هرمزگان، مسئله انباشت محصول در سردخانههاست. بر اساس آمار مطرحشده از سوی انجمن، در مقطعی حدود سه هزار تن خرما در سردخانهها دپو شده بود که بخشی از آن در شرق استان قرار داشت. انباشت محصول برای تولیدکننده به معنای قفل شدن سرمایه، افزایش هزینه نگهداری و افزایش ریسک فساد یا کاهش کیفیت محصول است. از سوی دیگر، ادامه این وضعیت میتواند بر انگیزه کشاورزان برای تولید در سالهای بعد نیز تأثیر بگذارد. از همین رو، ایجاد بازار برای محصول دپو شده یکی از محورهای پیگیری انجمن خرمای هرمزگان عنوان شده است. برگزاری نشست با مجموعههای اقتصادی، رایزنی با تشکلهای تخصصی و تلاش برای اتصال تولیدکنندگان به بازارهای جدید، بخشی از این اقدامات بوده است.
ارزش پایه صادراتی؛ مانعی برای صادرکنندگان
یکی دیگر از موضوعات مهم مطرحشده، مسئله ارزش پایه صادراتی خرما است. به گفته فعالان این حوزه، تعیین ارزش پایه صادراتی در سطحی که با واقعیت بازار و قیمتهای معاملاتی تناسب نداشته باشد، میتواند جذابیت صادرات را کاهش دهد. در این زمینه، رقم ۵۲۰۰ دلار به ازای هر تن در اظهارات مطرحشده مورد اشاره قرار گرفته و فعالان حوزه خرما معتقدند چنین مبنایی میتواند برای صادرکنندگان مشکل ایجاد کند. برای پیگیری این مسئله، موضوع از مسیر اتاق بازرگانی و شورای گفتوگوی دولت و بخش خصوصی دنبال شده ونشستهای کارشناسی نیز در این زمینه برگزار شده است. همچنین موضوع در سطح انجمن ملی خرمای ایران نیز پیگیری شده است. هرمزگان دارای دو کرسی در انجمن ملی خرمای ایران است و تلاش شده مسائل مربوط به صادرات خرمای استان در سطح ملی نیز مطرح و دنبال شود.
آموزش و توانمندسازی؛ حلقهای مهم در زنجیره تولید
یکی دیگر از محورهای فعالیت انجمن خرمای هرمزگان، برگزاری دورههای آموزشی و کارگاههای تخصصی است. صنعت خرما امروز تنها با افزایش سطح زیرکشت و میزان تولید توسعه پیدا نمیکند؛ بلکه کشاورز، تولیدکننده، صادرکننده و فعال صنایع تبدیلی باید با فناوریهای جدید، روشهای نوین تولید، بستهبندی، بازاریابی، صادرات و استانداردهای بازارهای هدف آشنا باشند. برگزاری دورههای آموزشی میتواند به افزایش دانش فعالان این حوزه و کاهش فاصله میان تولید سنتی و الزامات بازارهای جدید کمک کند. در کنار آموزش، موضوع توسعه مشاوره تخصصی نیز مورد توجه قرار گرفته و تلاش شده شرکتهایی که در بخشهای مختلف زنجیره ارزش خرما توانایی ارائه خدمات تخصصی دارند، شناسایی شوند تا در صورت نیاز اعضای انجمن از ظرفیت آنها استفاده کنند.
