یادداشت
استاد دانشگاه فرهنگیان بندرعباس
صلح بدون تضمین تکرار جنگ است
به گزارش اختصاصی روزنامه دریای اندیشه؛ مازیار کریمی، استاد دانشگاه فرهنگیان بندرعباس طی یادداشتی سیاسی نوشت: تحولات منطقه‌ای و تجربه رویارویی‌های نظامی اخیر نشان داده است که مسئله ایران صرفاً پایان یافتن یک درگیری نظامی یا دستیابی به آتش‌بسی موقت نیست؛ بلکه موضوع اصلی، ایجاد شرایطی است که مانع تکرار تجاوز، ترور و ناامنی در آینده شود. جمهوری اسلامی ایران در مواجهه با تحولات، بر اساس محاسبات راهبردی، منافع ملی و برخورداری از ظرفیت‌های سیاسی، نظامی و منطقه‌ای خود تصمیم می‌گیرد و طبیعی است که هیچ توافقی نباید دستاوردهای این ایستادگی و هزینه‌های تحمیل‌شده بر کشور را نادیده بگیرد. در مقابل، دشمنانی که در دستیابی به اهداف خود از مسیر فشار، تهدید، تغییر محاسبات سیاسی و حتی تغییر ساختار حاکمیتی ایران ناکام مانده‌اند، نباید تصور کنند که صرف طرح پیشنهاد آتش‌بس یا مذاکره می‌تواند آنان را از پاسخ‌گویی نسبت به اقداماتشان معاف کند.از این منظر، بحث درباره شروط پایان جنگ، موضوعی فراتر از تنظیم چند بند دیپلماتیک است. هر شرطی که قرار است مبنای توقف درگیری‌ها قرار گیرد، باید از نظر حقوقی روشن، از نظر سیاسی قابل دفاع و از نظر اجرایی برخوردار از ضمانت باشد. تجربه تاریخی نشان داده است که نمی‌توان امنیت و آینده یک ملت را بر پایه وعده‌های طرفی بنا کرد که سابقه طولانی در تهدید، تحریم، تجاوز و نقض تعهدات دارد. بنابراین، پرسش اساسی این است: چه کسی قرار است اجرای تعهدات دشمن را تضمین کند و در صورت نقض توافق، چه هزینه‌ای متوجه طرف متجاوز خواهد شد؟نخستین و بدیهی‌ترین شرط برای هرگونه توافق، پایان قطعی تجاوز و ترور است. اما آیا واقعاً می‌توان انتظار داشت طرفی که در محاسبات سیاسی و نظامی خود، حذف مخالفان، ترور شخصیت‌ها و فشار بر ملت‌ها را به ابزار سیاست خارجی تبدیل کرده، صرفاً با امضای یک توافق از این رویکرد دست بردارد؟قرآن کریم در آیه ۱۲۰ سوره بقره می‌فرماید: «وَلَنْ تَرْضَىٰ عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصَارَىٰ حَتَّىٰ تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ». این آیه در نگاه اعتقادی، نسبت به ماهیت تقابل و تلاش جبهه مقابل برای تحمیل اراده خود هشدار می‌دهد. از این منظر، نمی‌توان با ساده‌اندیشی، پایان دشمنی را صرفاً در قالب یک اعلام سیاسی یا وعده دیپلماتیک پذیرفت.پرسش مهم‌تر این است که چه مرجع یا قدرتی می‌تواند تضمین کند که آمریکا و رژیم صهیونیستی بار دیگر به تجاوز و ترور متوسل نخواهند شد؟ آیا دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو که در ادبیات سیاسی ایران مسئولیت اقدامات خصمانه علیه کشورمان را بر عهده دارند، خودشان ضامن اجرای تعهدات خواهند بود؟ آیا نهادهای بین‌المللی که در برابر بسیاری از جنایات و اقدامات خشونت‌بار منطقه‌ای واکنش مؤثر و بازدارنده‌ای نداشته‌اند، می‌توانند چنین مسئولیتی را بر عهده بگیرند؟حتی عملکرد نهادهایی مانند شورای امنیت سازمان ملل متحد و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز باید در این ارزیابی مورد توجه قرار گیرد. هنگامی که اعتماد عمومی به کارآمدی سازوکارهای بین‌المللی در جلوگیری از تجاوز و حمایت از قربانیان جنگ با تردید مواجه است، نمی‌توان صرفاً به نام و جایگاه این نهادها برای تضمین امنیت آینده ایران تکیه کرد.یکی دیگر از شروط مطرح‌شده، ایجاد شرایط عینی برای جلوگیری از تکرار جنگ است. این مطالبه از اهمیت بنیادین برخوردار است، اما باید پرسید چگونه می‌توان رژیمی را که در طول تاریخ سیاسی خود بارها از ابزار نظامی برای پیشبرد اهدافش استفاده کرده، به رعایت یک تعهد بلندمدت وادار کرد؟تجربه نقض توافق‌ها و تعهدات بین‌المللی از سوی قدرت‌های متجاوز نشان می‌دهد که امضای سند به‌تنهایی به معنای پایبندی به آن نیست. قرآن کریم در آیه ۵۶ سوره انفال درباره کسانی که پیمان‌های خود را بارها نقض می‌کنند، می‌فرماید: «الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ».بنابراین، اگر قرار است شرطی با عنوان تضمین عدم تکرار جنگ مطرح شود، باید سازوکار اجرایی آن نیز به‌روشنی مشخص باشد. تضمین واقعی زمانی معنا پیدا می‌کند که نقض تعهد، هزینه‌ای قطعی، فوری و متناسب برای طرف ناقض به دنبال داشته باشد.به بیان دیگر، توافق نباید به ابزاری برای تجدید قوای نظامی دشمن، بازسازی ظرفیت‌های عملیاتی آن و آماده شدن برای دور دیگری از تجاوز تبدیل شود. ایران باید بتواند در چارچوب چنین توافقی، از امنیت پایدار، بازدارندگی مؤثر و امکان پاسخ‌گویی متناسب به هرگونه نقض تعهد برخوردار باشد.پرداخت خسارات و غرامت ناشی از جنگ، یکی دیگر از موضوعات اساسی است که نمی‌توان آن را به حاشیه مذاکرات منتقل کرد. تجاوز نظامی، تخریب زیرساخت‌ها، آسیب به مراکز اقتصادی و عمومی، خسارات انسانی و هزینه‌های دفاعی، همگی ابعادی دارند که باید در محاسبات نهایی مورد
توجه قرار گیرند.در این میان، تعیین میزان خسارات، شیوه پرداخت و زمان اجرای تعهد اهمیت ویژه‌ای دارد. نمی‌توان صرفاً در یک متن توافق نوشت که طرف متجاوز موظف به پرداخت غرامت است، اما تعیین مبلغ، جدول زمانی و ضمانت وصول آن را به آینده‌ای نامعلوم موکول کرد.پیشنهاد این است که اصل پرداخت غرامت، به‌صورت شفاف و غیرقابل تفسیر در متن توافق درج شود؛ به‌گونه‌ای که میزان خسارات بر اساس ارزیابی کارشناسی و مستندات رسمی تعیین و شیوه پرداخت آن نیز مشخص شود. حتی می‌توان سازوکاری برای تحویل نقدی یا معادل معتبر آن، از جمله طلا یا ارز مورد توافق، پیش‌بینی کرد.برای مثال، می‌توان در متن پیشنهادی چنین تصریح کرد: کلیه خسارات ناشی از تجاوز غیرقانونی آمریکا و رژیم صهیونیستی به جمهوری اسلامی ایران، در دو جنگ تحمیلی اخیر، بر اساس ارزیابی مراجع کارشناسی معتبر و مورد توافق، تعیین و پرداخت آن پیش از اجرای کامل ترتیبات نهایی خاتمه جنگ، با ضمانت اجرایی مشخص، تضمین شود.البته تعیین رقم نهایی و سازوکار پرداخت باید بر اساس مستندات و ارزیابی دقیق انجام گیرد. اصل مهم آن است که ملت ایران نباید هزینه تجاوز دیگران را بپردازد و متجاوز نیز بدون پاسخ‌گویی از میدان خارج شود.
محور مقاومت؛ امنیت منطقه را نمی‌توان گزینشی تعریف کرداز دیگر موضوعات مهم در هرگونه توافق، تعیین تکلیف همه جبهه‌های درگیری در منطقه است. اگر قرار است آتش‌بس برقرار شود، این آتش‌بس نباید محدود به یک جغرافیای خاص باشد و امنیت گروه‌ها و ملت‌هایی که در منطقه در معرض تجاوز و حمله قرار دارند، نادیده گرفته شود.هر توافقی که صرفاً منافع یک طرف را تأمین کند و امنیت دیگر بازیگران منطقه‌ای را به فراموشی بسپارد، از ابتدا با نقص جدی مواجه است. در این چارچوب، منافع و امنیت جبهه مقاومت نیز باید به‌صراحت مورد توجه قرار گیرد.اما در اینجا نیز مسئله اصلی، ضمانت اجرایی است. اگر طرف آمریکایی یا رژیم صهیونیستی پس از توافق، در هر نقطه از منطقه اقدام به نقض آتش‌بس کند، چه سازوکاری برای پاسخ‌گویی وجود خواهد داشت؟صرف درج عبارت پایان جنگ در همه جبهه‌ها کافی نیست. باید محدوده جغرافیایی توافق، مصادیق نقض آتش‌بس، مرجع تشخیص تخلف، شیوه مستندسازی و پیامدهای حقوقی و سیاسی آن به‌روشنی تعیین شود.از منظر بازدارندگی نیز هرگونه نقض توافق باید با هزینه‌ای متناسب و از پیش تعریف‌شده مواجه شود. البته تعیین نحوه پاسخ نظامی، در چارچوب ملاحظات امنیت ملی و تصمیم مراجع صلاحیت‌دار جمهوری اسلامی ایران خواهد بود. آنچه اهمیت دارد، این است که طرف مقابل از همان ابتدا بداند توافق به معنای مصونیت از پاسخ‌گویی نیست.
تنگه هرمز؛ حاکمیت راهبردی باید به سازوکار حقوقی تبدیل شوداعمال حاکمیت ایران بر تنگه هرمز، یکی دیگر از موضوعاتی است که در هرگونه ترتیبات منطقه‌ای باید با دقت مورد توجه قرار گیرد. تنگه هرمز صرفاً یک گذرگاه دریایی نیست؛ بلکه یکی از مهم‌ترین شریان‌های انرژی و تجارت جهانی است و موقعیت جغرافیایی ایران در این منطقه، ظرفیت راهبردی مهمی برای کشور به شمار می‌رود.با این حال، تأکید صرف بر اینکه اعمال حاکمیت ایران بر تنگه هرمز حق طبیعی و قانونی کشور است، اگر به الزامات مشخص حقوقی و اجرایی متصل نشود، ممکن است در سطح یک شعار سیاسی باقی بماند.ایران باید با تکیه بر حقوق بین‌الملل دریاها، اسناد معتبر، سوابق تاریخی و ظرفیت‌های قانونی خود، جایگاهش را در مدیریت امنیت دریایی منطقه تثبیت کند. تعیین سازوکارهای نظارت دریایی، مسئولیت کشتی‌ها، مقابله با تهدیدهای امنیتی و همکاری کشورهای ساحلی، از جمله موضوعاتی است که می‌تواند در این مسیر مورد توجه قرار گیرد.در عین حال، نباید از تجربه تقابل‌های سیاسی و حقوقی با قدرت‌های بزرگ غافل شد. این قدرت‌ها ممکن است از ابهام‌های حقوقی برای تفسیر یک‌جانبه توافق‌ها استفاده کنند. ازاین‌رو، هرگونه توافق درباره تنگه هرمز باید دقیق، مستند و دارای ضمانت اجرایی باشد؛ به‌گونه‌ای که حقوق و منافع ملی ایران در آن به‌روشنی حفظ شود.
شروط اصلی ایران نباید در سایه توافق‌های موقت گم شوددر کنار موضوعاتی که مطرح شد، نکته قابل تأمل آن است که برخی مطالبات راهبردی ایران ممکن است در فهرست شروط پایان جنگ مورد غفلت قرار گیرد. رفع پایدار و مؤثر تحریم‌های ظالمانه، تعیین تکلیف حضور نظامی آمریکا در منطقه و جلوگیری از استفاده از پایگاه‌های نظامی علیه امنیت ایران، از جمله موضوعاتی است که باید در هر ارزیابی جامع مورد توجه قرار گیرد.رفع تحریم‌ها نباید صرفاً به صدور یک بیانیه یا وعده سیاسی محدود شود. باید مشخص شود کدام تحریم‌ها، در چه زمانی، با چه سازوکاری و چگونه لغو خواهند شد و چه تضمینی برای جلوگیری از بازگشت یک‌جانبه آنها وجود دارد.همچنین حضور نظامی آمریکا در منطقه و استفاده احتمالی از پایگاه‌های آن برای تهدید یا حمله به ایران، موضوعی نیست ک
محور مقاومت؛ امنیت منطقه را نمی‌توان گزینشی تعریف کرداز دیگر موضوعات مهم در هرگونه توافق، تعیین تکلیف همه جبهه‌های درگیری در منطقه است. اگر قرار است آتش‌بس برقرار شود، این آتش‌بس نباید محدود به یک جغرافیای خاص باشد و امنیت گروه‌ها و ملت‌هایی که در منطقه در معرض تجاوز و حمله قرار دارند، نادیده گرفته شود.هر توافقی که صرفاً منافع یک طرف را تأمین کند و امنیت دیگر بازیگران منطقه‌ای را به فراموشی بسپارد، از ابتدا با نقص جدی مواجه است. در این چارچوب، منافع و امنیت جبهه مقاومت نیز باید به‌صراحت مورد توجه قرار گیرد.اما در اینجا نیز مسئله اصلی، ضمانت اجرایی است. اگر طرف آمریکایی یا رژیم صهیونیستی پس از توافق، در هر نقطه از منطقه اقدام به نقض آتش‌بس کند، چه سازوکاری برای پاسخ‌گویی وجود خواهد داشت؟صرف درج عبارت پایان جنگ در همه جبهه‌ها کافی نیست. باید محدوده جغرافیایی توافق، مصادیق نقض آتش‌بس، مرجع تشخیص تخلف، شیوه مستندسازی و پیامدهای حقوقی و سیاسی آن به‌روشنی تعیین شود.از منظر بازدارندگی نیز هرگونه نقض توافق باید با هزینه‌ای متناسب و از پیش تعریف‌شده مواجه شود. البته تعیین نحوه پاسخ نظامی، در چارچوب ملاحظات امنیت ملی و تصمیم مراجع صلاحیت‌دار جمهوری اسلامی ایران خواهد بود. آنچه اهمیت دارد، این است که طرف مقابل از همان ابتدا بداند توافق به معنای مصونیت از پاسخ‌گویی نیست.
تنگه هرمز؛ حاکمیت راهبردی باید به سازوکار حقوقی تبدیل شوداعمال حاکمیت ایران بر تنگه هرمز، یکی دیگر از موضوعاتی است که در هرگونه ترتیبات منطقه‌ای باید با دقت مورد توجه قرار گیرد. تنگه هرمز صرفاً یک گذرگاه دریایی نیست؛ بلکه یکی از مهم‌ترین شریان‌های انرژی و تجارت جهانی است و موقعیت جغرافیایی ایران در این منطقه، ظرفیت راهبردی مهمی برای کشور به شمار می‌رود.با این حال، تأکید صرف بر اینکه اعمال حاکمیت ایران بر تنگه هرمز حق طبیعی و قانونی کشور است، اگر به الزامات مشخص حقوقی و اجرایی متصل نشود، ممکن است در سطح یک شعار سیاسی باقی بماند.ایران باید با تکیه بر حقوق بین‌الملل دریاها، اسناد معتبر، سوابق تاریخی و ظرفیت‌های قانونی خود، جایگاهش را در مدیریت امنیت دریایی منطقه تثبیت کند. تعیین سازوکارهای نظارت دریایی، مسئولیت کشتی‌ها، مقابله با تهدیدهای امنیتی و همکاری کشورهای ساحلی، از جمله موضوعاتی است که می‌تواند در این مسیر مورد توجه قرار گیرد.در عین حال، نباید از تجربه تقابل‌های سیاسی و حقوقی با قدرت‌های بزرگ غافل شد. این قدرت‌ها ممکن است از ابهام‌های حقوقی برای تفسیر یک‌جانبه توافق‌ها استفاده کنند. ازاین‌رو، هرگونه توافق درباره تنگه هرمز باید دقیق، مستند و دارای ضمانت اجرایی باشد؛ به‌گونه‌ای که حقوق و منافع ملی ایران در آن به‌روشنی حفظ شود.
شروط اصلی ایران نباید در سایه توافق‌های موقت گم شوددر کنار موضوعاتی که مطرح شد، نکته قابل تأمل آن است که برخی مطالبات راهبردی ایران ممکن است در فهرست شروط پایان جنگ مورد غفلت قرار گیرد. رفع پایدار و مؤثر تحریم‌های ظالمانه، تعیین تکلیف حضور نظامی آمریکا در منطقه و جلوگیری از استفاده از پایگاه‌های نظامی علیه امنیت ایران، از جمله موضوعاتی است که باید در هر ارزیابی جامع مورد توجه قرار گیرد.رفع تحریم‌ها نباید صرفاً به صدور یک بیانیه یا وعده سیاسی محدود شود. باید مشخص شود کدام تحریم‌ها، در چه زمانی، با چه سازوکاری و چگونه لغو خواهند شد و چه تضمینی برای جلوگیری از بازگشت یک‌جانبه آنها وجود دارد.همچنین حضور نظامی آمریکا در منطقه و استفاده احتمالی از پایگاه‌های آن برای تهدید یا حمله به ایران، موضوعی نیست ک
ه بتوان آن را از معادلات امنیتی آینده جدا کرد. اگر قرار است از تکرار جنگ جلوگیری شود، باید درباره این ظرفیت‌های تهدیدآمیز نیز ترتیبات روشنی در نظر گرفته شود.در موضوع رژیم صهیونیستی نیز باید میان مطالبات سیاسی، حقوقی و امنیتی تفکیک قائل شد. تعیین تکلیف تجاوزگری، پایان اشغالگری، توقف جنایات علیه ملت فلسطین و ایجاد سازوکارهای معتبر برای حمایت از حقوق ملت‌های منطقه، از جمله موضوعاتی است که نمی‌توان آن را با یک آتش‌بس محدود جایگزین کرد.به مرجع تصمیم‌گیری و نحوه طرح شروط ایران بازمی‌گردد. اگر بنا بر تشخیص عالی‌ترین سطوح نظام، قرار باشد شروطی برای پایان جنگ اعلام شود، این اقدام باید با انسجام، اقتدار، هماهنگی و برخورداری از پشتوانه کارشناسی و امنیتی صورت گیرد.در چنین شرایط حساسی، نباید اجازه داد اختلاف دیدگاه‌ها، مواضع متناقض یا اظهارنظرهای غیرمسئولانه، تصویری دوگانه از اراده ملی ایران ارائه کند. تصمیم‌گیری درباره امنیت کشور و سرنوشت ملت، نیازمند حضور نیروهای آگاه، شجاع، باتجربه و برخوردار از اعتماد ساختار نظام است؛ کسانی که بتوانند منافع ملی را بر ملاحظات فردی و جناحی مقدم بدانند.در ادبیات سیاسی و انقلابی، از این افراد با عنوان عمارها و مالک‌اشترها یاد می‌شود؛ نیروهایی که در بزنگاه‌های تاریخی، با بصیرت و وفاداری، از اصول و منافع جامعه دفاع می‌کنند. آنچه اهمیت دارد، پرهیز از هرگونه رفتار یا موضعی است که به تضعیف جبهه داخلی و تقویت محاسبات دشمن منجر شود.
ملت ایران؛ میان پیروزی و شهادت، تسلیم معنا ندارددر نهایت، باید به یک حقیقت بنیادین توجه داشت: ملت ایران در طول تاریخ انقلاب اسلامی نشان داده است که تهدید، تحریم و فشار نظامی نمی‌تواند اراده آن را برای دفاع از استقلال و تمامیت ارضی کشور از میان ببرد.دشمنان بارها ایران را به گزینه‌های نظامی تهدید کرده‌اند، اما پاسخ ملت و نظام جمهوری اسلامی همواره بر حفظ عزت و استقلال استوار بوده است. قرآن کریم در آیه ۵۲ سوره توبه می‌فرماید: «قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ»؛ بگو آیا برای ما جز یکی از دو نیکی، پیروزی یا شهادت، انتظار می‌برید؟این منطق، یادآور سخنان تاریخی سیدالشهدا(ع) در روز عاشوراست؛ آنجا که در برابر پیشنهاد پذیرش ذلت فرمودند: «هیهات منا الذلة». این همان روحیه‌ای است که در فرهنگ مقاومت و در سخنان شهید حاج قاسم سلیمانی نیز بازتاب یافته است.اما نباید فراموش کرد که اقتدار فقط در ایستادگی نظامی خلاصه نمی‌شود. اقتدار واقعی زمانی شکل می‌گیرد که کشور بتواند با عقلانیت، تدبیر، قدرت بازدارندگی، دیپلماسی فعال و انسجام داخلی، شرایطی را رقم بزند که دشمن از تکرار تجاوز مأیوس شود.بنابراین، صلح مطلوب برای ایران، صرفاً توقف صدای انفجارها نیست؛ صلحی است که در آن تجاوز پایان یابد، ترور متوقف شود، خسارات جبران گردد، تحریم‌ها برچیده شود، امنیت منطقه تضمین گردد و حقوق ملت ایران در تنگه هرمز و دیگر عرصه‌های راهبردی محفوظ بماند.توافقی که نتواند مانع تکرار جنگ شود، پایان بحران نیست؛ بلکه ممکن است مقدمه‌ای برای بحران بعدی باشد. ایران باید با منطق اقتدار و عقلانیت تصمیم بگیرد؛ نه با اعتماد به وعده‌های کسانی که تجربه تاریخی، ضرورت هوشیاری در برابر آنان را به ما آموخته است.
ملت ایران؛ میان پیروزی و شهادت، تسلیم معنا ندارددر نهایت، باید به یک حقیقت بنیادین توجه داشت: ملت ایران در طول تاریخ انقلاب اسلامی نشان داده است که تهدید، تحریم و فشار نظامی نمی‌تواند اراده آن را برای دفاع از استقلال و تمامیت ارضی کشور از میان ببرد.دشمنان بارها ایران را به گزینه‌های نظامی تهدید کرده‌اند، اما پاسخ ملت و نظام جمهوری اسلامی همواره بر حفظ عزت و استقلال استوار بوده است. قرآن کریم در آیه ۵۲ سوره توبه می‌فرماید: «قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ»؛ بگو آیا برای ما جز یکی از دو نیکی، پیروزی یا شهادت، انتظار می‌برید؟این منطق، یادآور سخنان تاریخی سیدالشهدا(ع) در روز عاشوراست؛ آنجا که در برابر پیشنهاد پذیرش ذلت فرمودند: «هیهات منا الذلة». این همان روحیه‌ای است که در فرهنگ مقاومت و در سخنان شهید حاج قاسم سلیمانی نیز بازتاب یافته است.اما نباید فراموش کرد که اقتدار فقط در ایستادگی نظامی خلاصه نمی‌شود. اقتدار واقعی زمانی شکل می‌گیرد که کشور بتواند با عقلانیت، تدبیر، قدرت بازدارندگی، دیپلماسی فعال و انسجام داخلی، شرایطی را رقم بزند که دشمن از تکرار تجاوز مأیوس شود.بنابراین، صلح مطلوب برای ایران، صرفاً توقف صدای انفجارها نیست؛ صلحی است که در آن تجاوز پایان یابد، ترور متوقف شود، خسارات جبران گردد، تحریم‌ها برچیده شود، امنیت منطقه تضمین گردد و حقوق ملت ایران در تنگه هرمز و دیگر عرصه‌های راهبردی محفوظ بماند.توافقی که نتواند مانع تکرار جنگ شود، پایان بحران نیست؛ بلکه ممکن است مقدمه‌ای برای بحران بعدی باشد. ایران باید با منطق اقتدار و عقلانیت تصمیم بگیرد؛ نه با اعتماد به وعده‌های کسانی که تجربه تاریخی، ضرورت هوشیاری در برابر آنان را به ما آموخته است.
