به گزارش دریای اندیشه از بندرخمیر؛این سازهها بخش مهمی از تاریخ فرهنگی و اقتصادی مناطق مختلف ایران بودهاند، اما در هرمزگان و شهرستانهای آن مانند بندر خمیر بهویژه کمتر بهصورت یک مجموعه شناختهشده مورد مطالعه قرار گرفتهاند.
آسیابهای آبی در هرمزگان
در استان نمونههای مختلفی از آسیابهای آبی ثبتشده وجود دارد، از جمله آسیابهایی که در منطقه گنو در مسیر جاده بندرعباس ـ حاجیآباد واقع شدهاند و متعلق به دوره قاجار هستند و در فهرست آثار ملی ایران ثبت شدهاند.
همچنین آسیاب دومن در روستای فاریاب از توابع شهرستان بستک یکی از نمونههای دیگر آسیاب آبی در استان است که از دوران صفویه تا پهلوی فعالیت داشته و در سال ۱۳۸۴ بهعنوان اثر ملی به ثبت رسیده است.
این آسیابها در گذشته با هدایت آب قناتها یا چشمهها به سوی چرخهای آبی، نیروی لازم برای چرخاندن سنگهای آسیاب و تهیه آرد را فراهم میکردهاند؛ تکنیکی که نهتنها کارکرد اقتصادی داشته بلکه نشانهای از هوش بومی در مدیریت منابع آب نیز است.وضعیت آسیاب های آبی در بندر خمیر
در شهرستان بندر خمیر منابع تاریخی مکتوب یا آثار ثبتشده از آسیابهای آبی بهاندازه سایر نقاط استان شناختهشده نیست، اما میتوان با نگاهی به ساختار مدیریت سنتی آب در منطقه و وجود قناتها و سیستمهای آبیاری سنتی (همانند سیستم ترنه در بخش کوخرد در نزدیکی هرمزگان) این انتظار را داشت که نمونههای مشابه آسیابهای آبی یا شواهدی از آنها در این منطقه وجود داشته باشد یا در گذشته وجود داشتهاند.
وجود چنین سازههایی در بندر خمیر میتوانست نقش مهمی در تأمین آرد و خوراک روستائیان و کشاورزان در قرنهای پیشین ایفا کند، هرچند که در عصر حاضر با توسعه فنآوریهای نوین و سیستمهای تأمین آب، این آسیابها به تدریج از کار افتاده و به آثار فراموششده تبدیل شدهاند.فراموشی میراث فرهنگی
بسیاری از آسیابهای آبی در سراسر ایران در دهههای گذشته رها شدهاند و در هرمزگان نیز این سازهها یا تخریب شدهاند یا بدون حفاظت کافی باقی ماندهاند. حفاظت از این آثار نهفقط اهمیت تاریخی دارد، بلکه میتواند به توسعه گردشگری فرهنگی کمک کند.تغییر الگوی استفاده از آب
شرایط اقلیمی و تنشهای آبی در هرمزگان باعث شده که منابع آبی مدرن مانند آبشیرینکنها و خطوط انتقال آب برای تأمین نیازهای شهری و روستایی توسعه یابند، اما این تغییرات موجب فراموشی تکنیکهای سنتی بهرهبرداری آب شده است.فرصت توسعه گردشگری پایدار
آسیابهای آبی هرمزگان نشاندهندهی پیوند بین فرهنگ، تکنولوژی و مدیریت آب در مواجهه با کمآبی و شرایط سخت محیطیاند. این سازهها نهفقط ابزارهای اقتصادی، بلکه نمادهایی از هوش بومی و مشارکت اجتماعی بودهاند. با توجه به اهمیت حفاظت از میراث فرهنگی و همچنین پتانسیلهای گردشگری، توجه به این آثار در هرمزگان و شهرستانهایی مانند بندر خمیر میتواند به احیای هویت تاریخی و اقتصادی منطقه کمک کند.از خوشه گندم تا سفره نان
کارکرد اصلی آسیابهای آبی در هرمزگان، آرد کردن غلاتی مانند گندم و جو بود؛
کشاورزان پس از برداشت محصول، گندم و جو خود را به آسیاب میآوردند و با استفاده از نیروی آب، آن را به آرد تبدیل میکردند. این آرد سپس در خانهها یا تنورهای محلی به نان تبدیل میشد؛ نانی که نهتنها غذای روزانه، بلکه نماد خودکفایی، همکاری اجتماعی و امنیت معیشتی بود. به همین دلیل، آسیابهای آبی تنها یک سازه فنی نبودند، بلکه بخشی از فرهنگ نان در جنوب ایران بهشمار میرفتند.بندر خمیر حلقه کمتر شناختهشده زنجیره نان
هرچند در بندر خمیر آثار ثبتشده مشخصی از آسیابهای آبی کمتر معرفی شده است، اما با توجه به سابقه کشاورزی، وجود منابع آبی سنتی و نیاز مردم به تولید آرد، میتوان گفت که این منطقه نیز در گذشته از سازههای مشابه آسیابهای آبی بهرهمند بوده یا دستکم وابسته به این شبکه تولید بوده است.آسیابهای آبی؛فرصتی برای گردشگری و احیای هویت محلی
کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند که آسیابهای آبی میتوانند با مرمت و معرفی مناسب، به جاذبههای گردشگری تبدیل شوند؛ جاذبههایی که روایتگر مسیر «از گندم تا نان» هستند. چنین رویکردی میتواند هم به احیای هویت محلی کمک کند و هم فرصتی برای توسعه گردشگری فرهنگی و اقتصاد پایدار در
هرمزگان و شهرستان بندر خمیر فراهم آورد.رد پای تاریخ در دل تنگه؛ آسیاب آبی فراموششده باقیآباد
باقیآباد، روستایی در دهستان خمیر بخش مرکزی شهرستان خمیر در استان هرمزگان ایران است.
روستای باقیآباد در پنج کیلومتری شهر بندر خمیر واقعشده است و در گذشته در بسیاری از زمینههای زیرساختی مانند برق و انتقال آب از چشمه و آبهای سطحی، دستگاه یخساز، آبانبار غیرمتعارف و مهندسی، سد خاکی، آسیاب برقی، آسیاب آبی بالاتر از باقی آباد(تنگ خیر) و غیره در منطقه پیشرو بوده است.
ظرفیتهای گردشگری و تاریخی روستای باقیآباد عبارت است از نزدیکی به خور خوران و جنگلهای حرا، وجود مجموعهای از خودروهای صنعتی قدیمی، کارگاه های دارای دستگاه متعدد مثل چوب بری و علف چین، همچنین یکی از بزرگترین آبانبارهای استان در این روستا است.روایت خاموشِ مهندسی آب در جنوب ایران
آسیاب آبی تنگ خیر این آسیاب جزو آثار محلی فراموششده است که متاسفانه در اسناد رسمی ثبت نشده است.
روستای باقیآباد با وجود جمعیت کم، یکی از نمونههای کمنظیر پیشگامی در زیرساختها و مهندسی بومی در جنوب کشور بوده است. وجود سازههایی چون انتقال آب از چشمهها و آبهای سطحی، سد خاکی، آبانبار غیرمتعارف، آسیاب برقی و بهویژه آسیاب آبی تنگ خیر نشاندهنده دانش بومی، خلاقیت و تلاش نسلهایی است که با حداقل امکانات، حداکثر بهرهوری را از طبیعت داشتهاند. آسیاب آبی تنگ خیر بهعنوان بخشی از این میراث، نهتنها یک سازه صنعتی ساده، بلکه نمادی از سبک زندگی، اقتصاد محلی و مدیریت پایدار آب در منطقه بندرخمیر بهشمار میرود.
با این حال، آسیاب آبی تنگ خیر و بخشی از میراث صنعتی–تاریخی باقیآباد تاکنون در هیچیک از اسناد رسمی میراث فرهنگی ثبت نشدهاند و همین امر باعث شده این آثار ارزشمند در معرض فراموشی، تخریب و نابودی تدریجی قرار گیرند. این گزارش بر ضرورت شناسایی، مستندسازی، ثبت و حفاظت از این آثار محلی تأکید دارد و از اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی هرمزگان انتظار میرود با ورود کارشناسی، زمینه ثبت این آسیاب آبی و سایر ظرفیتهای تاریخی باقیآباد را فراهم کند. حفظ این میراث، نهتنها ادای دِین به گذشتگان، بلکه گامی مؤثر در جهت توسعه گردشگری بومی، تقویت هویت محلی و انتقال دانش تاریخی به نسلهای آینده است.
آسیاب های آبی منطقه کشار
علی مهدوی از اهالی منطقه کشار در گفتگو با خبرنگار دریای اندیشه گفت: منطقه کشار در روزگاری نه چندان دور از مناطق پر آب و همانطور که از اسم آن پیدا است محل کشت و کار بوده است.
کشاورزی در این منطقه از رونق خوبی برخوردار بوده و تخیلات و غلات مهمترین محصولات کشاورزی این منطقه است.کشت غلات در مراتع و به صورت دیم انجام می شد.گندم، جو، ذرت، عدس، ماش از غلاتی بودند که بیشتر در مراتع کشت می شدند.
گندم و جو باعث ساخت آسیاب بود.
آسیاب های منطقه اکثر در دوره قاجار و پهلوی اول توسط خوانین ساخته شده و کشاورزان محصول خود را جهت آسیاب به این مراکز تحویل می دادند.
اکثر آسیاب های آبی بوده و آسیاب های آبی با ساختاری فنی که زاییده دانش بومی و روشی هوشمندانه از گذشتگان است.
در راستای ایجاد تعادل بین نیازها و خواسته های جوامع انسانی با امکانات بالفعل و بالقوه موجود در محیط شکل گرفته است.
با توجه به اینکه نان مهم ترین خوراک مردمان گذشته بوده است، آسیاب و حرفه آسیابانی به واسطه ارتباط با معیشت، تغذیه و شیوه گردآوری غذا، بخشی از مطالعات حوزه تاریخ اجتماعی به شمار میرود.
در این گزارش سعی بر این است که به بررسی و مطالعه آسیاب های آبی منطقه به عنوان بخشی از فرهنگ مادی به جای مانده از ادوار گذشته پرداخته شود؛
آسیاب های آبی منطقه کشار طی دوران گذشته، چه نقشی در تداوم و تحول زیستی منطقه، به لحاظ ساختاراجتماعی – اقتصادی داشته اند؟
آسیاب های آبی با وجود اینکه در یک منطقه کوهستانی و صعب العبور ایجاد شده اند همواره علاوه بر عملکرد اصلی خود یعنی، آرد کردن غلات برای پختن نان، در معیشت و تداوم زیست در این منطقه به لحاظ اجتماعی و اقتصادی نقش ایفا کرده اند.
بنابراین آسیاب های منطقه کشار از یک سو نقش بی بدیلی در شکل دادن و تنظیم روابط اجتماعی جامعه درون منطقه و برون منطقه ای داشته است.
از سوی دیگر به طور گسترده به بافت اجتماعی – اقتصادی و کشاورزی کمک کرده است.
پیشینیان از نیروی نهفته در درون آبهای جاری و عامل شیب و غیره استنباط صحیحی داشتهاند و در ادوار قدیم گاهی از نیروی آب به حد وفور استفاده کردهاند.
در منطقه کشار چندین آسیاب آبی وجود داشته که آثار آن هنوز پا بر جاست؛
آسیاب آبی سوراک –تنخا-تهلو از آثار باقی مانده نسل گذشته است.
امیدواریم با ثبت ملی آنها از این آثار ارزشمند مراقبت شود.
آسیابهای آبی هرمزگان، فقط سازههایی سنگی و خاموش نیستند؛ آنها روایتگر تاریخی هستند که در آن آب، گندم و نان
ستونهای اصلی زندگی مردم جنوب بودهاند. بازشناسی و حفاظت از این میراث، در واقع پاسداشت فرهنگ کار، خودکفایی غذایی و همزیستی با طبیعت است؛ فرهنگی که امروز بیش از هر زمان دیگری به آن نیاز داریم.
پرسشهایی که هنوز پاسخی ندارند
سهم ادارهکل میراث فرهنگی استان در شناسایی، ثبت و مرمت آسیابهای آبی بندر خمیر چه بوده و چه برنامهای برای آینده دارد؟
چرا در استانی با این پیشینه غنی، هیچ مسیر گردشگری مشخصی برای معرفی «از گندم تا نان» طراحی نشده است؟
آیا وقت آن نرسیده که آسیابهای آبی بهجای تبدیل شدن به ویرانه، به کلاسهای زنده تبدیل شوند؟
