سه‌شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ | ساعت --:--:-- | بندرعباس ۲۳ درجه
خبر فوری
اجتماعی

آوای محله‌های قدیمی میراثی که زیر غبار توسعه در حال محو شدن است

نویسنده: مجتبی ناصری بازیاری ۲۶ آبان ۱۴۰۵ ۱۰ دقیقه مطالعه ۵ بازدید
؛ بندرعباس را نمی‌توان صرفاً با اسکله‌ها، دریا، بازارهای تجاری، رفت‌وآمد شناورها و موقعیت راهبردی آن در جنوب کشور شناخت. این شهر در کنار همه ظرفیت‌های اقتصادی و جغرافیایی خود، صاحب یک فرهنگ اجتماعی ریشه‌دار است؛ فرهنگی که در کوچه‌های محلات قدیمی، معماری خانه‌ها، لهجه مردم، موسیقی محلی، پوشش زنان، غذاهای بومی، آیین‌های مذهبی، مراسم سنتی و روابط همسایگی شکل گرفته و در طول نسل‌ها به بخشی از هویت جمعی مردم تبدیل شده است.
به گزارش اختصاصی روزنامه دریای اندیشه؛ بندرعباس را نمی‌توان صرفاً با اسکله‌ها، دریا، بازارهای تجاری، رفت‌وآمد شناورها و موقعیت راهبردی آن در جنوب کشور شناخت. این شهر در کنار همه ظرفیت‌های اقتصادی و جغرافیایی خود، صاحب یک فرهنگ اجتماعی ریشه‌دار است؛ فرهنگی که در کوچه‌های محلات قدیمی، معماری خانه‌ها، لهجه مردم، موسیقی محلی، پوشش زنان، غذاهای بومی، آیین‌های مذهبی، مراسم سنتی و روابط همسایگی شکل گرفته و در طول نسل‌ها به بخشی از هویت جمعی مردم تبدیل شده است.با این حال، گسترش شهرنشینی، تغییر الگوی سکونت، افزایش ساخت‌وساز، مهاجرت‌های داخلی و دگرگونی سبک زندگی، پرسش مهمی را پیش روی بندرعباس قرار داده است: آیا توسعه کالبدی شهر توانسته هم‌پای خود، فرهنگ و هویت محلات را نیز حفظ کند؟این پرسش زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بدانیم هویت یک شهر تنها در بناهای تاریخی و آثار ثبت‌شده آن خلاصه نمی‌شود؛ بلکه بخش مهمی از آن در رفتارهای روزمره مردم، روابط اجتماعی، خاطرات مشترک و شیوه زیستن ساکنان محلات جریان دارد.
محله نخستین پایگاه شکل‌گیری هویت اجتماعیمحله در فرهنگ سنتی بندرعباس صرفاً محدوده‌ای جغرافیایی برای سکونت نبوده، بلکه نوعی نظام اجتماعی مبتنی بر شناخت متقابل، اعتماد، همیاری و مشارکت مردم به شمار می‌رفته است.در بسیاری از محلات قدیمی، همسایه‌ها از وضعیت یکدیگر خبر داشتند، مناسبت‌های شادی و عزاداری با مشارکت جمعی برگزار می‌شد و مسجد، حسینیه، بازارچه و فضاهای عمومی نقش مهمی در پیوند اجتماعی مردم ایفا می‌کردند.در چنین ساختاری، کودکان بخش مهمی از آموزش اجتماعی خود را نه در کلاس درس، بلکه در محیط محله فرا می‌گرفتند. احترام به بزرگ‌ترها، مسئولیت‌پذیری، همکاری، شناخت آداب اجتماعی و تعلق خاطر به محل زندگی، از طریق ارتباط روزانه با خانواده‌ها و همسایگان منتقل می‌شد.امروز اما با تغییر ساختار سکونت و گسترش آپارتمان‌نشینی، بخشی از این روابط سنتی دستخوش تغییر شده است. در برخی مجتمع‌های مسکونی، همسایگان با وجود سکونت در یک ساختمان، شناخت محدودی از یکدیگر دارند و ارتباطات اجتماعی بیشتر به روابط خانوادگی و شبکه‌های مجازی محدود شده است.این تغییر به معنای از بین رفتن کامل فرهنگ همسایگی نیست، اما نشان می‌دهد که محله به‌عنوان یک نهاد اجتماعی نیازمند بازتعریف و تقویت است.
محلات قدیمی حافظان خاطرات جمعی بندرمحلات قدیمی بندرعباس را باید بخشی از حافظه تاریخی و اجتماعی شهر دانست. محلاتی مانند سورو، نخل ناخدا، پشت شهر، ششصد دستگاه و دیگر محدوده‌های قدیمی و ریشه‌دار شهر، هرکدام ظرفیت‌هایی برای مطالعه تحولات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بندر دارند.در این محلات، خانه‌ها، گذرها، شیوه تعامل مردم، خاطرات مشاغل قدیمی و حتی نام‌گذاری کوچه‌ها می‌توانند اطلاعات ارزشمندی درباره گذشته شهر ارائه کنند.برای مثال، محله سورو به‌واسطه پیشینه تاریخی و ارتباط آن با زندگی ساحلی و دریایی، ظرفیت ویژه‌ای برای روایت پیوند مردم بندرعباس با دریا دارد. در چنین محلاتی، تاریخ فقط در کتاب‌ها و اسناد باقی نمانده، بلکه در حافظه شفاهی سالمندان، خاطرات دریانوردان، صیادان، بازاریان و خانواده‌های قدیمی نیز حضور دارد.با این وجود، اگر این خاطرات ثبت نشوند و نسل جدید فرصت آشنایی با پیشینه محله خود را پیدا نکند، بخشی از میراث ناملموس شهر به‌تدریج در معرض فراموشی قرار می‌گیرد. محله‌ای که گذشته خود را نشناسد، در برابر تغییرات شتابان شهری ممکن است به محدوده‌ای صرفاً مسکونی تبدیل شود؛ محدوده‌ای که ساختمان دارد، اما روایت و خاطره مشترک آن کم‌رنگ شده است.
دریا در فرهنگ بندری صرفاً یک چشم‌انداز طبیعی یا ظرفیت اقتصادی نیست؛ بلکه بخشی از حافظه تاریخی، زبان، معیشت، باورها و سبک زندگی مردم این منطقه است. صیادی، دریانوردی، لنج‌سازی، تجارت دریایی و ارتباط تاریخی با کشورهای حاشیه خلیج فارس، در شکل‌گیری فرهنگ خاص این شهر نقش داشته‌اند.بسیاری از اصطلاحات محلی، ضرب‌المثل‌ها، روایت‌های شفاهی و حتی برخی آداب اجتماعی مردم بندرعباس با دریا ارتباط مستقیم دارند.در این فرهنگ، تجربه زندگی در کنار آب، شناخت فصل‌ها، بادها، جزر و مد و شرایط دریانوردی بخشی از دانش بومی محسوب می‌شود؛ دانشی که نسل‌های گذشته آن را از طریق تجربه و زندگی روزمره به یکدیگر منتقل کرده‌اند.اما تغییر ساختار اقتصادی و کاهش حضور برخی مشاغل سنتی در زندگی روزمره نسل جدید، فاصله‌ای میان جوانان و بخشی از این میراث ایجاد کرده است.امروز بسیاری از نوجوانان و جوانان بندرعباس ممکن است در شهری زندگی کنند که هویت آن با دریا تعریف می‌شود، اما شناخت محدودی از تاریخ لنج‌سازی، اصطلاحات دریانوردی، مشاغل سنتی و شیوه زندگی نسل‌های گذشته داشته باشند.این مسئله نشان می‌دهد که هویت بندری برای استمرار خود به برنامه‌های آموزشی، فرهنگی و رسانه‌ای نیاز دارد و نباید انتقال آن را صرفاً به حافظه خانوادگی واگذار کرد.
موسیقی، زبان و پوشش؛ نشانه‌های زنده فرهنگ بندریفرهنگ بندرعباس را نمی‌توان بدون توجه به موسیقی، زبان و پوشش محلی بررسی کرد. این عناصر نه‌تنها جلوه‌های هنری و ظاهری فرهنگ بومی هستند، بلکه حامل تاریخ، باورها، تجربه‌های اجتماعی و ارتباطات فرهنگی مردم جنوب به شمار می‌روند.موسیقی محلی هرمزگان با سازها، ریتم‌ها و شیوه‌های اجرایی خاص خود، یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های فرهنگی این منطقه است. موسیقی کار، موسیقی آیینی، نغمه‌های مرتبط با دریا و گونه‌های مختلف موسیقی محلی، بخشی از زندگی اجتماعی مردم را شکل داده‌اند.در کنار آن، زبان و گویش بندری نیز یکی از مهم‌ترین عناصر هویت اجتماعی مردم است. گویشی که واژگان و اصطلاحات آن از تاریخ تجارت، دریانوردی، هم‌جواری فرهنگی و ارتباطات منطقه‌ای تأثیر پذیرفته است.موضوع پوشش نیز از همین منظر اهمیت دارد. پوشش سنتی زنان هرمزگان، به‌ویژه برقع و لباس‌های رنگارنگ محلی، تنها یک انتخاب ظاهری نیست؛ بلکه بخشی از حافظه فرهنگی، هنرهای دستی و هویت اجتماعی منطقه محسوب می‌شود.البته حفظ این مؤلفه‌ها به معنای جلوگیری از تغییرات طبیعی فرهنگی نیست. فرهنگ زنده، در تعامل با شرایط جدید تحول پیدا می‌کند؛ اما این تحول زمانی ارزشمند است که به حذف ریشه‌ها و بی‌توجهی به میراث نسل‌های گذشته منجر نشود.
مهاجرت و تنوع فرهنگی؛ فرصت یا تهدید بندرعباس به‌دلیل موقعیت اقتصادی، تجاری، صنعتی و بندری خود، همواره مقصد گروه‌های مختلف جمعیتی از شهرستان‌های هرمزگان و دیگر استان‌های کشور بوده است.این مهاجرت‌ها به افزایش تنوع فرهنگی شهر کمک کرده و ظرفیت‌های جدیدی در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به وجود آورده‌اند. حضور گروه‌های مختلف اجتماعی می‌تواند زمینه شکل‌گیری ارتباطات تازه، تبادل تجربه و پویایی فرهنگی را فراهم کند.اما مسئله زمانی پیچیده می‌شود که میان رشد جمعیت و توسعه زیرساخت‌های فرهنگی و اجتماعی تناسب وجود نداشته باشد.محله‌ای که در گذشته با روابط خویشاوندی و همسایگی اداره می‌شد، ممکن است در نتیجه افزایش جمعیت و تغییر ترکیب ساکنان، با ساختار اجتماعی متفاوتی مواجه شود. در چنین شرایطی، اگر فضاهای عمومی، مراکز فرهنگی، امکانات ورزشی و برنامه‌های اجتماعی متناسب با نیازهای جدید توسعه پیدا نکنند، احتمال کاهش ارتباطات اجتماعی و تعلق محله‌ای افزایش می‌یابد.البته نباید مهاجرت را عامل از بین رفتن هویت بندری معرفی کرد. چنین نگاهی هم نادرست است و هم ظرفیت‌های مثبت تنوع فرهنگی را نادیده می‌گیرد.
نوجوانان و جوانان حلقه مهم انتقال هویتیکی از مسائل مهم در آینده فرهنگی بندرعباس، میزان آشنایی نسل نوجوان و جوان با هویت بومی و ظرفیت‌های محلات است.نسلی که بخش قابل‌توجهی از ارتباطات خود را در فضای مجازی تجربه می‌کند، با الگوهای فرهنگی متنوعی روبه‌روست. این وضعیت به‌خودی‌خود تهدید محسوب نمی‌شود، اما اگر در کنار آن فرصت کافی برای شناخت فرهنگ محلی فراهم نشود، احتمال فاصله گرفتن نسل جدید از ریشه‌های فرهنگی افزایش می‌یابد.مدرسه، مسجد، کانون‌های فرهنگی، فرهنگسراها، خانواده و رسانه‌های محلی می‌توانند در این زمینه نقش مؤثری داشته باشند.برای نمونه، برگزاری برنامه‌های روایت محله با حضور سالمندان، تهیه مستندهای کوتاه درباره مشاغل قدیمی، ثبت خاطرات دریانوردان و صیادان، آموزش موسیقی و هنرهای بومی و برگزاری جشنواره‌های محله‌محور می‌تواند زمینه ارتباط مستقیم نسل جدید با میراث فرهنگی شهر را فراهم کند. همچنین استفاده از ظرفیت نوجوانان در تولید محتوای تصویری، پادکست، مستندهای کوتاه و روایت‌های رسانه‌ای درباره محلات، می‌تواند فرهنگ بومی را از قالب برنامه‌های رسمی و مناسبتی خارج کرده و به بخشی از زندگی روزمره نسل جدید تبدیل کند.در این میان، توجه به نقش زنان در انتقال فرهنگ محله‌ای نیز ضروری است. زنان در بسیاری از خانواده‌های بندری، نقش مهمی در حفظ آداب، غذاهای محلی، آیین‌های خانوادگی، پوشش سنتی و انتقال خاطرات و روایت‌های فرهنگی دارند؛ ظرفیتی که در برنامه‌ریزی‌های فرهنگی شهری باید جدی‌تر دیده شود.
توسعه شهری بدون پیوست فرهنگی؛ مسئله‌ای که باید جدی گرفته شودیکی از پرسش‌های اساسی درباره آینده بندرعباس، نسبت میان توسعه کالبدی شهر و حفظ هویت فرهنگی آن است.در سال‌های اخیر، گسترش ساخت‌وساز، توسعه معابر، شکل‌گیری مجتمع‌های مسکونی و تغییر کاربری برخی فضاهای شهری، سیمای شهر را دستخوش تغییر کرده است. این تحولات از منظر توسعه شهری ضروری و اجتناب‌ناپذیر هستند، اما اگر بدون توجه به ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی محلات دنبال شوند، ممکن است به تضعیف بخشی از هویت محله‌ای منجر شوند.برای مثال، تخریب خانه‌های قدیمی بدون ثبت معماری و خاطرات مرتبط با آنها، از بین رفتن فضاهای عمومی محل تجمع مردم یا بی‌توجهی به نام‌ها و نشانه‌های تاریخی محلات، تنها تغییراتی ساختمانی نیستند؛ بلکه می‌توانند بخشی از حافظه اجتماعی شهر را نیز از میان ببرند.تهیه نقشه فرهنگی محلات، شناسایی عناصر هویت‌ساز، ثبت میراث ناملموس، مستندسازی تاریخ شفاهی و احیای فضاهای فرهنگی می‌تواند نخستین گام برای جلوگیری از گسست فرهنگی در شهر باشد.
محلات؛ ظرفیتی برای گردشگری فرهنگییکی دیگر از فرصت‌های مغفول در بندرعباس، استفاده از ظرفیت محلات قدیمی برای توسعه گردشگری فرهنگی است.گردشگری در بندرعباس نباید صرفاً به خرید، مراکز تجاری، بازارها و جاذبه‌های ساحلی محدود شود. گردشگر می‌تواند با حضور در محلات ریشه‌دار شهر، با تاریخ زندگی مردم، معماری بومی، موسیقی، غذاهای محلی، صنایع دستی و فرهنگ دریانوردی آشنا شود.البته چنین ظرفیتی زمانی به محصول گردشگری تبدیل می‌شود که زیرساخت‌های لازم برای معرفی و حفاظت از آن فراهم باشد.طراحی مسیرهای گردشگری محله‌ای، ایجاد موزه‌های کوچک محلی، معرفی خانه‌ها و مشاغل تاریخی، حمایت از هنرمندان و تولیدکنندگان صنایع دستی و استفاده از راهنمایان بومی می‌تواند به رونق اقتصاد فرهنگی کمک کند.در این میان، سورو به‌دلیل پیشینه تاریخی و ارتباط با زندگی دریایی، ظرفیت قابل‌توجهی برای چنین رویکردی دارد. با این حال، معرفی هر محله به‌عنوان مقصد گردشگری باید بر پایه مطالعات تاریخی، ظرفیت واقعی و مشارکت ساکنان آن صورت گیرد.
بندرعباس بدون محلاتش، بندرعباس نیستبندرعباس در مسیر توسعه اقتصادی و جمعیتی خود با تغییرات گسترده‌ای مواجه شده است؛ تغییراتی که فرصت‌های فراوانی برای پیشرفت شهر ایجاد کرده‌اند، اما در کنار آن، ضرورت توجه به سرمایه‌های فرهنگی و اجتماعی را نیز افزایش داده‌اند. هویت بندری چیزی نیست که بتوان آن را صرفاً با چند نماد شهری، جشنواره موسیقی یا نصب تصاویر لباس‌های محلی حفظ کرد. این هویت در زندگی مردم، در روابط همسایگی، در لهجه نسل‌های قدیمی، در خاطرات صیادان، در هنر زنان، در آیین‌های مذهبی، در بازارهای سنتی و در پیوند دیرینه مردم با دریا جریان دارد.مسئله اصلی، مخالفت با مدرنیته و توسعه نیست؛ بلکه ایجاد تعادل میان پیشرفت و اصالت فرهنگی است. شهری که گذشته خود را بشناسد، می‌تواند آینده‌ای متناسب با هویت خود بسازد.

دیدگاه خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *