با افزایش تعداد مبتلایان به اچآیوی در هرمزگان و رسیدن آن به ۱۳۹۷ نفر، ضرورت رعایت نکات ایمنی و توجه جدیتر به پیشگیری از این بیماری بیش از گذشته احساس میشود.
سالهاست موضوع ایدز، هم در سطح ملی و هم در استانهایی مانند هرمزگان، بهعنوان یکی از چالشهای مهم نظام سلامت مطرح است؛ بیماریای که اگرچه با پیشرفتهای پزشکی قابل کنترل شده، اما همچنان به دلیل ناآگاهی، انگ اجتماعی و تغییر الگوهای رفتاری، تهدیدی جدی برای جامعه محسوب میشود.
در همین راستا، بهمن عزیزی، مدیرگروه گسترش و توسعه شبکه معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان، با ارائه آخرین آمار این بیماری در استان، تصویری قابل تأمل از وضعیت موجود ارائه میدهد. به گفته وی، در حال حاضر یک هزار و ۳۹۷ نفر مبتلا به ویروس اچآیوی در هرمزگان شناسایی شده و تحت پوشش مراقبتهای بهداشتی قرار دارند. این در حالی است که آمار مبتلایان در سطح کشور به حدود ۴۸ هزار نفر میرسد.
بررسی روند آماری نشان میدهد که در سال ۱۳۹۳ تعداد مبتلایان در هرمزگان یک هزار و ۱۲۱ نفر بوده است. این رقم طی سالهای اخیر با افزایشی تدریجی به ۱۳۹۷ نفر رسیده؛ به عبارتی، ۲۷۶ مورد جدید طی حدود یک دهه به جمع بیماران افزوده شده است.
هرچند این افزایش در ظاهر ممکن است نگرانکننده تلقی شود، اما کارشناسان معتقدند بخشی از این رشد ناشی از بهبود نظام شناسایی و افزایش دسترسی به تستهای تشخیصی است. با این حال، هرمزگان همچنان در زمره استانهای دارای وضعیت حساس قرار دارد و در سال ۱۳۹۷ رتبه پنجم کشور را از نظر شناسایی مبتلایان به خود اختصاص داده است.
یکی از مهمترین شاخصهای تحلیل وضعیت ایدز، بررسی مسیرهای انتقال ویروس است. در هرمزگان، اعتیاد تزریقی همچنان اصلیترین عامل انتقال به شمار میرود و حدود ۶۰ تا ۶۱ درصد موارد را شامل میشود. استفاده مشترک از سرنگ و سوزن در میان مصرفکنندگان مواد مخدر، مهمترین عامل گسترش ویروس در این گروه است.
در رتبه دوم، روابط جنسی محافظتنشده قرار دارد که سهمی بین ۲۷ تا ۳۹ درصد دارد. نکته قابل توجه، افزایش تدریجی سهم این مسیر در سالهای اخیر است؛ موضوعی که نشاندهنده تغییر الگوی انتقال از مصرف تزریقی به روابط جنسی است.
در مقابل، انتقال از طریق خون به دلیل اجرای دقیق برنامههای غربالگری، عملاً به صفر رسیده و انتقال از مادر به کودک نیز سهم بسیار محدودی دارد، هرچند همچنان نیازمند توجه و برنامهریزی دقیق است.
یکی از مهمترین تحولات در الگوی اپیدمی، تغییر نسبت جنسیتی مبتلایان است. در گذشته، مردان اکثریت قاطع بیماران را تشکیل میدادند و سهم زنان کمتر از ۲۰ درصد بود، اما اکنون سهم زنان به حدود ۳۲ درصد افزایش یافته است.
این تغییر، بهطور مستقیم با افزایش انتقال از طریق روابط جنسی مرتبط است. بسیاری از زنان، بهویژه در روابط زناشویی، به دلیل ناآگاهی یا محدودیت در تصمیمگیری، در معرض خطر قرار میگیرند. این مسئله نشان میدهد که آموزش و توانمندسازی زنان، یکی از ارکان اصلی پیشگیری از ایدز در شرایط فعلی است.
بر اساس آمار، حدود ۷۲ درصد مبتلایان در گروه سنی ۲۰ تا ۴۵ سال قرار دارند؛ یعنی همان گروهی که از نظر اقتصادی و اجتماعی فعالترین قشر جامعه محسوب میشوند. ابتلای این گروه، پیامدهایی فراتر از حوزه سلامت دارد و میتواند منجر به کاهش بهرهوری، افزایش هزینههای درمان و آسیب به ساختار خانواده شود.
از نظر جغرافیایی، بیشترین موارد ابتلا در بندرعباس ثبت شده است. پس از آن، شهرستانهای میناب، رودان، قشم و کیش قرار دارند. تمرکز جمعیتی، وجود آسیبهای اجتماعی و حجم بالای تردد، از جمله عواملی است که این مناطق را در معرض خطر بیشتری قرار داده است.
بهویژه در شهرهایی مانند بندرعباس، حضور معتادان متجاهر و دسترسی محدود به خدمات بهداشتی برای برخی گروهها، چالشهای کنترل بیماری را افزایش داده است.
دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان در سالهای اخیر، مجموعهای از اقدامات را برای کنترل این بیماری به اجرا گذاشته است. از جمله این اقدامات میتوان به راهاندازی مراکز مشاوره بیماریهای رفتاری در شهرهای مختلف استان اشاره کرد.
در این مراکز، خدماتی مانند مشاوره تخصصی، تست سریع اچآیوی، آزمایشهای تشخیصی و ارائه داروهای ضدویروسی بهصورت کاملاً رایگان و محرمانه ارائه میشود. همچنین، برنامههای کاهش آسیب شامل توزیع سرنگ و سوزن استریل و کاندوم رایگان، نقش مهمی در کنترل انتقال ویروس داشته است.
در حوزه پیشگیری از انتقال مادر به کودک نیز، برنامههای غربالگری و درمان در حال اجراست و نتایج موفقیتآمیزی در برخی مناطق، از جمله قشم، به ثبت رسیده است.
کارشناسان تأکید دارند که ایدز، بیش از آنکه یک بیماری درمانناپذیر باشد، یک بیماری قابل پیشگیری است. رعایت چند اصل ساده میتواند بهطور قابل توجهی خطر ابتلا را کاهش دهد:
استفاده از سرنگ و سوزن
استریل و عدم استفاده مشترک در میان مصرفکنندگان مواد مخدر
استفاده از کاندوم در روابط جنسی
انجام تست اچآیوی بهصورت دورهای، بهویژه برای افراد در معرض خطر
مشاوره قبل از ازدواج و آگاهی از وضعیت سلامت شریک زندگی
رعایت اصول ایمنی در مراکز درمانی و آرایشی
همچنین، آگاهی از این نکته ضروری است که ویروس اچآیوی از طریق تماسهای عادی مانند دست دادن، بغل کردن، استفاده مشترک از ظروف غذا یا حضور در کنار فرد مبتلا منتقل نمیشود. کاهش انگ اجتماعی، یکی از مهمترین گامها در شناسایی و درمان بهموقع بیماران است.
یکی از چالشهای اصلی در کنترل ایدز، نبود آگاهی کافی در جامعه است. بسیاری از افراد، اطلاعات نادرست یا ناقصی درباره راههای انتقال و پیشگیری دارند. در این میان، نقش رسانهها در اطلاعرسانی صحیح و مستمر، بسیار حیاتی است.
برگزاری کارگاههای آموزشی برای گروههای مختلف، بهویژه جوانان، دانشآموزان و زوجهای جوان میتواند تأثیر قابل توجهی در کاهش روند ابتلا داشته باشد.
آمار ۱۳۹۷ مبتلا در هرمزگان، صرفاً یک عدد نیست؛ بلکه نشانهای از یک روند است. روندی که اگرچه با اقدامات بهداشتی تا حدی کنترل شده، اما همچنان نیازمند توجه جدی است.
تغییر الگوی انتقال، افزایش سهم زنان، تمرکز در سنین فعال و گسترش روابط پرخطر، همگی زنگ خطری برای نظام سلامت و جامعه هستند. کنترل این بیماری، تنها با اقدامات درمانی ممکن نیست، بلکه نیازمند همکاری همهجانبه نهادهای مختلف و افزایش آگاهی عمومی است.
ایدز، اگر بهموقع شناسایی و کنترل شود، قابل مدیریت است؛ اما بیتوجهی به آن، میتواند پیامدهایی فراتر از حوزه سلامت به همراه داشته باشد.
