میان فرصتهای طلایی و کمبود زیرساختها
مجتبی ناصری بازیاریی
به گزارش دریای اندیشه؛گردشگری امروز تنها به معنای سفر و بازدید از یک جاذبه طبیعی یا تاریخی نیست؛ بلکه در بسیاری از مناطق جهان به عنوان یک صنعت مهم اقتصادی، زمینهساز اشتغال، رونق کسبوکارهای محلی، افزایش درآمد خانوارها و توسعه زیرساختها شده است. در این میان، استان هرمزگان به دلیل برخورداری از موقعیت جغرافیایی ویژه، سواحل گسترده، جزایر متعدد، جاذبههای طبیعی و ظرفیتهای فرهنگی و دریایی، از جمله استانهایی است که میتواند سهم قابل توجهی از اقتصاد گردشگری کشور را به خود اختصاص دهد.
از جزیره هرمز با مناظر رنگارنگ و چشماندازهای منحصربهفرد گرفته تا قشم، بزرگترین جزیره خلیج فارس، از سواحل و ظرفیتهای دریایی شهرستانهای مختلف تا جنگلهای حرا در بندرخمیر و خور آذینی در سیریک، هرمزگان مجموعهای متنوع از جاذبههایی را در اختیار دارد که میتواند در چهار فصل سال گردشگران داخلی و خارجی را به خود جذب کند.
اما در کنار این ظرفیتهای کمنظیر، یک پرسش جدی همچنان مطرح است؛ آیا صنعت گردشگری توانسته است بهصورت واقعی وارد سفره مردم هرمزگان شود؟
توسعه گردشگری زمانی اهمیت اقتصادی خود را نشان میدهد که منافع آن تنها به صاحبان برخی مراکز اقامتی و مجموعههای بزرگ محدود نشود و زنجیره گستردهای از کسبوکارهای محلی را فعال کند.
رانندگان، قایقرانان، صاحبان اقامتگاههای بومگردی، هتلها، رستورانها، فروشندگان صنایعدستی، صیادان، تولیدکنندگان محصولات محلی، راهنمایان گردشگری و حتی خانوادههایی که بخشی از خانه خود را برای اقامت مسافران آماده میکنند، میتوانند از رونق این صنعت منتفع شوند.
به همین دلیل، گردشگری را باید صنعتی زنجیرهای دانست؛ صنعتی که اگر درست مدیریت شود، درآمد حاصل از حضور یک گردشگر میتواند در بخشهای مختلف اقتصاد محلی گردش کند.
هرمزگان از این منظر ظرفیت قابل توجهی دارد. بسیاری از محصولات بومی، صنایعدستی، غذاهای محلی، ظرفیتهای دریایی و سبک زندگی مردم جنوب میتواند بخشی از تجربه گردشگر باشد و به ایجاد درآمد برای جامعه محلی کمک کند.
با این حال، رسیدن به چنین شرایطی نیازمند برنامهریزی بلندمدت و ایجاد زیرساختهای مناسب است.
هرمزگان امروز با گذشته تفاوت دارد
واقعیت این است که صنعت گردشگری هرمزگان در سالهای اخیر نسبت به گذشته تغییرات قابل توجهی داشته است. توسعه مراکز اقامتی، افزایش تعداد اقامتگاههای بومگردی، فعالیت هتلها، گسترش خدمات گردشگری و توجه بیشتر به ظرفیت جزایر و مناطق ساحلی نشان میدهد گردشگری در استان از یک فعالیت محدود و مقطعی فاصله گرفته و به تدریج در حال تبدیل شدن به یک فعالیت اقتصادی گستردهتر است.
اقامتگاههای بومگردی در کنار هتلها، به گردشگران این امکان را دادهاند که علاوه بر استفاده از خدمات اقامتی، با فرهنگ، معماری، غذا و سبک زندگی مردم محلی نیز آشنا شوند.
از سوی دیگر، توسعه و فعال شدن برخی اسکلهها و ظرفیتهای تفریحی دریایی نیز میتواند به متنوع شدن سبد خدمات گردشگری استان کمک کند.
با این حال، توسعه گردشگری تنها با ساخت چند هتل یا اقامتگاه محقق نمیشود. صنعت گردشگری مجموعهای بههمپیوسته از حملونقل، اقامت، تفریح، خدمات، امنیت، بهداشت، اطلاعرسانی، آموزش نیروی انسانی و مدیریت مقصد است و ضعف هر یک از این حلقهها میتواند بر عملکرد کل زنجیره اثر بگذارد.
زیرساخت؛ نخستین مانع توسعه گردشگری
یکی از مهمترین مشکلات پیش روی گردشگری هرمزگان، مسئله زیرساختهاست.
استانی با این میزان از ظرفیت طبیعی و دریایی، برای میزبانی مناسب از گردشگران نیازمند زیرساختهای متناسب در حوزه حملونقل، راههای دسترسی، امکانات اقامتی، سرویسهای بهداشتی، خدمات شهری، بنادر و اسکلهها، امکانات تفریحی، اینترنت و ارتباطات و همچنین خدمات امدادی و درمانی است.
توسعه زیرساخت نیز یکشبه اتفاق نمیافتد و نیازمند سرمایهگذاری، برنامهریزی مستمر و همکاری دستگاههای مختلف است.
از سوی دیگر، توسعه زیرساخت باید متناسب با ظرفیت محیط زیست مناطق گردشگری باشد. مناطق طبیعی هرمزگان سرمایههای ارزشمندی هستند و توسعه گردشگری در آنها باید به گونهای انجام شود که افزایش گردشگر به تخریب طبیعت، آلودگی سواحل یا آسیب به زیستبومهای حساس منجر نشود.
فرهنگ عمومی؛ حلقه مهم توسعه گردشگری
یکی دیگر از مؤلفههای مهم، فرهنگ عمومی و آمادگی جامعه محلی برای پذیرش گردشگر است.
گردشگری زمانی میتواند به یک صنعت پایدار تبدیل شود که مردم منطقه خود را بخشی از این صنعت بدانند و نسبت به فرصتهای اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی آن آگاهی داشته باشند.
آموزش نحوه برخورد با گردشگر، آشنایی با اصول میزبانی، رعایت حقوق مسافران، حفظ محیط زیست و توجه به میراث فرهنگی، بخشی از فرآیند حرفهای شدن گردشگری است.
در مقابل، گردشگر نیز باید بداند که ورود به یک منطقه تنها به معنای استف
اده از امکانات آن نیست؛ بلکه احترام به فرهنگ بومی، محیط زیست، قوانین محلی و سبک زندگی مردم منطقه نیز بخشی از مسئولیت اوست.
بنابراین توسعه گردشگری نیازمند شکلگیری یک رابطه دوسویه میان میزبان و مهمان است.
نیروی انسانی؛ سرمایهای فراتر از ساختمان و تجهیزات
ساخت هتل، اقامتگاه و اسکله تفریحی بدون تربیت نیروی انسانی متخصص نمیتواند گردشگری را به یک صنعت حرفهای تبدیل کند.
راهنمای گردشگری، مدیر اقامتگاه، نیروی خدماتی، راننده، قایقران و فعال حوزه صنایعدستی، همگی بخشی از زنجیره گردشگری هستند و کیفیت عملکرد آنها بر تجربه گردشگر تأثیر میگذارد.
از این رو، آموزش نیروی انسانی بومی باید یکی از اولویتهای توسعه گردشگری هرمزگان باشد. اگر مردم محلی آموزش ببینند و مهارت لازم برای ارائه خدمات گردشگری را به دست آورند، بخش بیشتری از درآمد این صنعت میتواند در همان منطقه باقی بماند.
مدیریت منسجم و تسهیل مجوزها
یکی دیگر از موضوعات مهم، مدیریت گردشگری و هماهنگی میان دستگاههای مختلف است.
گردشگری یک موضوع تکدستگاهی نیست. میراث فرهنگی، شهرداریها، فرمانداریها، دستگاههای خدماترسان، بنادر، محیط زیست، حملونقل، بخش خصوصی و جوامع محلی هر کدام بخشی از این زنجیره را در اختیار دارند.
از این رو، نبود هماهنگی میتواند روند سرمایهگذاری و ارائه خدمات را کند کند.
تسهیل فرآیند صدور مجوزها، حمایت از سرمایهگذاران، کاهش بروکراسی اداری، مشخص بودن ضوابط فعالیت و ایجاد مسیرهای روشن برای فعالان گردشگری میتواند به توسعه سریعتر این صنعت کمک کند.
گردشگری نیازمند بهروزرسانی است
گردشگر امروز با گذشته تفاوت دارد. شیوه انتخاب مقصد، رزرو اقامتگاه، دریافت اطلاعات، خرید خدمات و حتی ثبت تجربه سفر تغییر کرده است.بنابراین صنعت گردشگری هرمزگان نیز برای رقابت با مقاصد داخلی و خارجی باید خود را با فناوریها و روشهای جدید هماهنگ کند.
معرفی جاذبهها در فضای مجازی، سامانههای هوشمند رزرو، پرداختهای الکترونیکی، نقشههای گردشگری، تولید محتوای حرفهای، استفاده از ظرفیت شبکههای اجتماعی و ارائه اطلاعات دقیق و چندزبانه میتواند دسترسی گردشگران به خدمات را آسانتر کند.
از سوی دیگر، تجهیزات تفریحی و دریایی نیز باید متناسب با استانداردهای روز توسعه پیدا کند تا گردشگران بتوانند با امنیت و کیفیت مناسب از ظرفیتهای استان استفاده کنند.
جنگ و آسیب به زیرساختهای گردشگری
سال جاری برای هرمزگان از منظر گردشگری نیز سالی متفاوت بوده است. در جریان جنگ تحمیلی اخیر، بخشی از زیرساختها و فعالیتهای اقتصادی استان با آسیب و محدودیت مواجه شد و طبیعی است که صنعت گردشگری نیز از این شرایط بیتأثیر نمانده باشد.
در چنین شرایطی، تداوم فعالیت دستگاههای متولی گردشگری و تلاش برای حفظ زیرساختها و بازگرداندن رونق به این صنعت اهمیت ویژهای دارد.
میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی هرمزگان در چنین شرایطی با مجموعهای از مأموریتها برای حفظ ظرفیتهای موجود، حمایت از فعالان این حوزه و فراهم کردن زمینه ادامه فعالیت گردشگری روبهرو است.
سهم مردم؛ معیار واقعی موفقیت گردشگری
در نهایت، شاید مهمترین معیار برای سنجش موفقیت صنعت گردشگری در هرمزگان این نباشد که چند گردشگر وارد استان شدهاند یا چند واحد اقامتی ساخته شده است؛ بلکه باید دید چه میزان از درآمد ایجادشده به جامعه محلی رسیده و چه تعداد شغل پایدار برای مردم استان ایجاد شده است.
هرمزگان از نظر جاذبههای طبیعی، دریایی و فرهنگی چیزی کم ندارد. آنچه بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده، تبدیل این ظرفیتها به یک زنجیره اقتصادی پایدار است؛ زنجیرهای که از گردشگر آغاز شود و در نهایت به اشتغال، درآمد، رونق کسبوکارهای محلی و بهبود معیشت مردم منجر شود.
گردشگری هرمزگان اکنون در نقطهای قرار گرفته که میتواند از یک ظرفیت بالقوه به یک موتور اقتصادی قدرتمند تبدیل شود؛ اما تحقق این هدف به زیرساخت، سرمایهگذاری، مدیریت منسجم، آموزش نیروی انسانی، تسهیل مجوزها، استفاده از فناوریهای روز و مشارکت واقعی مردم محلی نیاز دارد.
هرمزگان دریا، جزیره، جنگل حرا، خور، ساحل، فرهنگ و هزاران روایت برای عرضه به گردشگر دارد؛ اکنون مسئله اصلی این است که این ظرفیتها چگونه میتوانند از یک جاذبه صرف، به یک فرصت اقتصادی پایدار تبدیل شوند و سهم بیشتری از رونق گردشگری را به سفره مردم استان برسانند.
