کتاب دوست قدیمی غریبه امروز
نویسنده: ملیحه قاسمی -سردبیر 
به گزارش اختصاصی دریای اندیشه ؛ساعت هنوز هفت عصر نشده، اما گرمای بندرعباس انگار قصد عقبنشینی ندارد. در پیادهروی شلوغ خیابان برق، مغازههای موبایلفروشی و لوازم جانبی پررونقاند.اما یک خیابان آنطرفترچهارراه سازمان، کتابفروشی هابا ویترینی کمنور و خلوت، آرام ایستاده؛ بیهیاهو، بیدعوت. پشت شیشه، کتابهای کودک با جلدهای رنگی صف کشیدهاند، اما کمتر کودکی برای دیدنشان توقف میکند.
اینجا میتوان رد پای یک غیبت بزرگ را دید؛ غیبت کتاب از زندگی کودکان.
کتاب، این رفیق شفیقِ قدیمی، چرا در دنیای کودکان امروز جایی ندارد؟ چرا بسیاری از آنها نه تنها کتابخوان نیستند، بلکه علاقهای هم به کتاب نشان نمیدهند؟ این گزارش میدانی، تلاشی است برای یافتن پاسخ این پرسش در کوچهها، خانهها، مدرسهها و کتابخانههای بندرعباس.
واردمحله سیم بالا یکی از محلههای پرجمعیت شهر شدیم. در خانهای ساده، پسربچهای هشتساله روی زمین نشسته و با تبلت بازی میکند. صدای بازی آنقدر بلند است که گفتوگو به سختی پیش میرود. مادرش میگوید:قبلاً کتاب داستان داشت، ولی زود خسته میشد. الان بیشتر با گوشی سرگرمه، حداقل ساکته.
وقتی میپرسیم آخرین باری که برایش کتاب خوانده چه زمانی بوده، مکث میکند:
راستش یادم نمیاد. خودمون هم خیلی اهل کتاب نیستیم.
این جمله کوتاه، شاید خلاصه یکی از مهمترین دلایل دوری کودکان از کتاب باشد: نبود الگوی مطالعه در خانواده. کودک در خانه یاد میگیرد به چه چیزی علاقهمند باشد. وقتی کتاب جایی در زندگی بزرگترها ندارد، طبیعی است که برای کودک هم جذابیتی نداشته باشد.
کتاب وسیله امتحان نه لذت
در جلوی سوپرمارکت همین محله از آرین ۹ ساله میپرسیم آیا کتاب داستان میخواند؟فقط کتاب درسی. مامان میگه درسهاتو بخون.
او کتاب را مساوی با درس، مشق و امتحان میداند. نه ماجرا، نه خیال، نه سرگرمی.
یکی از معلمان مقطع ابتدایی در گفتوگو با ما میگوید:برنامه درسی آنقدر فشرده است که فرصت کتابخوانی آزاد باقی نمیماند. حتی وقتی هم که کتاب معرفی میشود، بچهها آن را تکلیف میبینند، نه انتخاب.
در چنین شرایطی، کتاب از یک دوست تبدیل میشود به یک وظیفه اجباری؛ و هیچ کودکی با اجبار، عاشق چیزی نمیشود. پارک ساحلی، عصرها پر از خانواده و کودک است. بچهها کنار والدینشان نشستهاند، اما کمتر گفتوگویی میانشان شکل میگیرد. اغلب، سرها پایین است و چشمها خیره به صفحه موبایل.
سینا ۱۱ ساله میگوید:تو گوشی هم بازی هست، هم فیلم، هم دوستام. کتاب فقط نوشتهست.
او مقایسهای ساده اما تعیینکننده انجام میدهد. کتاب در برابر تصویر، صدا، سرعت و هیجان دنیای دیجیتال، تنها مانده است. بدون آنکه کسی به کودک یاد بدهد چطور میتوان از خواندن لذت برد.
کارشناس حوزه کودک و نوجوان در بندرعباس معتقد است:مشکل اصلی حضور تکنولوژی نیست؛ مشکل این است که ما کتاب را بهروز و جذاب معرفی نکردهایم. رقابت را واگذار کردهایم.
کتابخانههایی که دیده نمیشوند
به یکی از کتابخانههای عمومی شهر سر میزنیم. بخش کودک، خلوت است. قفسهها مرتباند، اما صندلیها خالی. کتابدار میگوید:بعضی خانوادهها اصلاً نمیدانند اینجا بخش کودک دارد. تبلیغی نشده، برنامهای هم اگر هست، محدود است.
او اضافه میکند:بچهها وقتی میآیند که برنامه متفاوتی باشه مثل قصهگویی یا کارگاه کتاب تنها، آنها را نمیکشد.
کتابخانه، اگر فقط محل امانت کتاب باشد، برای کودک جذاب نیست. کودک به تجربه، بازی، گفتگو و مشارکت نیاز دارد.
قیمت کتاب دغدغهای واقعی
در گفتوگو با چند خانواده، مسئله قیمت کتاب بارها تکرار میشود. پدری میگوید:
کتاب کودک الان خیلی گرونه. وقتی بین لباس، خوراک و کتاب باید انتخاب کنیم، کتاب عقب میمونه،این واقعیت اقتصادی را نمیتوان نادیده گرفت. وقتی کتاب در سبدفرهنگی خانواده جا نگیرد، کودک هم از آن دور میشود.
پاسخهای کوتاه کودکان، تصویر روشنی میسازد:
کسی برام کتاب نخونده.
کتابا شکلشون کمه، بازی نداره.
وقتی کتاب میخونم، کسی توجه نمیکنه.
دوستام کتاب نمیخونن.
این جملات ساده نشان میدهد کتابخوانی، هنوز به یک رفتار اجتماعی رایج تبدیل نشده است.
نقش رسانه و فرهنگ عمومی
رسانهها، بهویژه رسانههای محلی، سهم مهمی در ترویج کتابخوانی دارند. اما سهم کتاب کودک در صفحات فرهنگی، برنامههای تلویزیونی و فضای شهری، اندک است. کودک وقتی کتاب را در ویترین زندگی عمومی نبیند، آن را جدی نمیگیرد.
یکی از فعالان فرهنگی استان میگوید:ما برای جشنوارهها و مناسبتها هزینه میکنیم، اما برای عادتسازی مطالعه نه. کتابخوانی پروژه نیست؛ فرآیند است.
رفیق شفیق چگونه بازمیگردد؟
کارشناسان حوزه فرهنگ کودک معتقدند علاقه به کتاب از مسیر اجبار نمیگذرد. راهکارها سادهاند، اما نیازمند استمرارقصهخوانی والدین از سالهای نخست زندگی است و
اینکه کودک یا نوجوان کتاب را دست پدر و مادرببیند. در شهری که آفتاب، دریا و فرهنگ بومی غنی دارد، جای کتاب در زندگی کودکان نباید خالی باشد. اگر امروز کودک با کتاب آشتی نکند، فردا جامعه با اندیشه فاصله میگیرد.
