سهمیه نان و دغدغه تازه خانوارها
نان بهعنوان یکی از اصلیترین اقلام سبد غذایی خانوارهای ایرانی جایگاه ویژهای در تأمین معیشت مردم دارد. اجرای شیوه جدید مدیریت خرید نان و محاسبه خریدهای مازاد با نرخ تجاری موضوعی است که ضرورت بررسی دقیق سهمیه خانوارها نحوه تعیین الگوی مصرف و تأثیر این سیاست بر هزینههای زندگی را دوچندان میکند. سیاستی که با هدف جلوگیری از هدررفت آرد یارانهای و ساماندهی توزیع نان اجرا میشود اما شفافیت در جزئیات آن برای جلوگیری از افزایش فشار اقتصادی بر مصرفکنندگان ضروری است.
به گزارش روزنامه دریای اندیشه؛نان همواره یکی از مهمترین اقلام غذایی خانوادههای ایرانی بوده و بخش قابل توجهی از مصرف روزانه خانوارها را تشکیل میدهد. برای بسیاری از خانوادهها بهویژه اقشار کمدرآمد نان جایگاه مهمی در تأمین غذای روزانه دارد و هرگونه تغییر در قیمت یا شیوه عرضه آن میتواند مستقیماً بر هزینههای زندگی تأثیر بگذارد.
در چنین شرایطی اجرای طرح مدیریت خرید نان و تعیین الگوی مصرف برای خانوارها موضوعی فراتر از یک تصمیم اجرایی در حوزه توزیع آرد است و ابعاد اقتصادی و اجتماعی آن باید مورد توجه قرار گیرد.
هدف اصلی این طرح مدیریت مصرف آرد یارانهای جلوگیری از خریدهای غیرمتعارف و مقابله با سوءاستفادههای احتمالی از یارانه اختصاصیافته به نان عنوان شده است. بر اساس این شیوه اطلاعات خرید شهروندان از طریق سامانههای هوشمند و کارتخوانهای نانواییها ثبت و میزان مصرف خانوارها بررسی میشود.
مبنای محاسبه خرید سرپرست خانوار است و خرید سایر اعضای خانواده نیز در مجموع مصرف خانوار لحاظ میشود. به این ترتیب میزان خرید نان اعضای یک خانواده بهصورت تجمیعی مورد بررسی قرار میگیرد تا مشخص شود مصرف آنها در محدوده الگوی تعیینشده قرار دارد یا از میزان متعارف فراتر رفته است.
یکی از موضوعات مطرحشده درباره این طرح میزان سهمیه نان برای هر فرد است. در برخی گزارشها سهمیه روزانه هر نفر حدود دو تا دو و نیم قرص نان عنوان شده که با محاسبه ماهانه به حدود ۶۰ تا ۷۵ قرص میرسد. با این حال عدد ۶۰ قرص نان بهعنوان سهمیه قطعی و یکسان برای تمام شهروندان هنوز از سوی مسئولان بهصورت رسمی تأیید نشده است.
بر اساس توضیحات مدیران حوزه غله الگوی مصرف خانوارها با استفاده از اطلاعات ثبتشده در سامانه طی دو سال گذشته تعیین میشود و تفاوت شرایط مصرف در مناطق شهری و روستایی نیز در این محاسبات مورد توجه قرار میگیرد.
این شیوه اگرچه با هدف شناسایی مصرفهای غیرمتعارف طراحی شده است اما پرسشهایی درباره نحوه تعیین سقف مصرف برای خانوادههای پرجمعیت و خانوارهایی که به دلایل مختلف مصرف نان بیشتری دارند ایجاد میکند.
برای مثال یک خانواده چهار نفره که روزانه بین هشت تا ده قرص نان مصرف میکند در طول یک ماه به حدود ۲۴۰ تا ۳۰۰ قرص نان نیاز دارد. اگر الگوی تعیینشده برای این خانواده با نیاز واقعی آن تناسب نداشته باشد ممکن است بخشی از خریدهای آن مشمول محاسبه با نرخ تجاری شود.
در این میان نحوه محاسبه خریدهای مازاد اهمیت ویژهای دارد. بر اساس توضیحات مسئولان خریدهای غیرمتعارف و پرحجم که از الگوی مصرف تعیینشده فراتر بروند ممکن است با نرخ تجاری محاسبه شوند. در گزارشهای منتشرشده نیز ارقامی درباره نرخ آرد مصرفی مازاد مطرح شده است. با این حال باید میان قیمت آرد و قیمت نهایی یک قرص نان تفاوت قائل شد.
برای نمونه اگر قیمت یک قرص نان سنگک در نانوایی ۳۵ هزار تومان باشد پنج برابر شدن آن به ۱۷۵ هزار تومان میرسد. چنین افزایشی میتواند هزینه قابل توجهی به خانوارها تحمیل کند. البته تاکنون نرخ رسمی و مستندی مبنی بر پنج برابر شدن قیمت هر قرص نان پس از پایان سهمیه اعلام نشده و این رقم صرفاً یک محاسبه فرضی است.
اجرای طرح مدیریت خرید نان ابتدا بهصورت آزمایشی در استان مرکزی آغاز شد و سپس در استانهای دیگری نیز مورد توجه قرار گرفت. در استان زنجان علی عیوضی مدیرکل غله و خدمات بازرگانی این استان اجرای شیوهنامه مدیریت خرید نان را تأیید کرده و اعلام کرده است که خریدهای غیرمتعارف و پرحجم با نرخ تجاری محاسبه میشوند اما خرید معمول خانوارها مشمول افزایش قیمت نخواهد شد.
در استان خوزستان نیز امید جهاننژادیان مدیرکل غله و خدمات بازرگانی استان اجرای این برنامه را تأیید کرده است. به گفته وی هدف از اجرای طرح ساماندهی مصرف آرد یارانهای و جلوگیری از سوءاستفادههای احتمالی است و محدودیتی برای تأمین نان مصرف روزانه خانوارها در نظر گرفته نشده است.
در برخی گزارشهای محلی نیز از اجرای این شیوه در شهرهایی از استان خوزستان از جمله شادگان اندیمشک امیدیه و زیدون بهبهان نام برده شده است.
با توجه به اهمیت نان در سبد غذایی خانوارها یکی از مهمترین موضوعات در اجرای این طرح توجه به شرایط اقتصادی خانوادههاست. افزایش هزینه مواد غذایی و کاهش قدرت خرید موجب شده بسیاری از خانوارها برای مدیریت مخارج خود به کالاهای اساسی و ارزانتر وابستگی بیشتری داشته باشند.
در چنین وضعیتی نان برای بخشی از جامعه نقش مهمی در تأمین غذای روزانه دارد. بنابراین هرگونه تغییر در نحوه محاسبه قیمت آن باید با در نظر گرفتن شرایط اقتصادی مصرفکنندگان انجام شود.
خانوادههای پرجمعیت خانوارهای دارای چند نسل ساکن در یک واحد مسکونی و افرادی که به دلیل شرایط اقتصادی مصرف بیشتری از نان دارند نباید در اجرای الگوی مصرف با محدودیتهای غیرمنطقی مواجه شوند. تفاوت در تعداد اعضای خانواده عادتهای غذایی و شرایط زندگی ایجاب میکند که سازوکار تعیین سهمیه از انعطاف کافی برخوردار باشد.
از سوی دیگر نانوایان نیز باید از جزئیات اجرای طرح اطلاع کامل داشته باشند تا هنگام خرید نان اختلافی میان فروشنده و مشتری ایجاد نشود. مشخص بودن نحوه ثبت خرید میزان مصرف باقیمانده و چگونگی محاسبه نرخ تجاری میتواند از سردرگمی شهروندان جلوگیری کند.
یکی دیگر از موضوعات مهم امکان نظارت و اعتراض به اطلاعات ثبتشده است. ممکن است در برخی موارد خرید نان به اشتباه ثبت شود یا اطلاعات مربوط به خانوار با شرایط واقعی آن مطابقت نداشته باشد. در چنین شرایطی باید مسیر مشخصی برای پیگیری و اصلاح اطلاعات وجود داشته باشد تا شهروندان متحمل هزینههای اضافی نشوند.
در استان هرمزگان نیز بررسی وضعیت اجرای این طرح اهمیت دارد. نان در شهرها و روستاهای استان بخش مهمی از سبد غذایی خانوارها را تشکیل میدهد و تفاوت شرایط زندگی در مناطق شهری و روستایی میتواند بر میزان مصرف تأثیرگذار باشد.
از این رو ضروری است مسئولان حوزه غله و دستگاههای نظارتی استان درباره وضعیت اجرای طرح در بندرعباس و سایر شهرستانها اطلاعرسانی کنند و جزئیات مربوط به سهمیه خانوارها نحوه محاسبه خریدهای مازاد و شرایط مصرفکنندگان را بهصورت شفاف در اختیار مردم قرار دهند.
همچنین باید مشخص شود آیا الگوی تعیینشده برای خانوارهای هرمزگانی با شرایط مصرف در مناطق مختلف استان تناسب دارد و برای خانوادههای پرجمعیت و روستایی چه تمهیداتی در نظر گرفته شده است.
اصل مدیریت منابع یارانهای و جلوگیری از هدررفت آرد اقدامی قابل دفاع است زیرا منابع عمومی باید بهدرستی به مصرفکنندگان واقعی اختصاص پیدا کند و زمینه سوءاستفاده از یارانههای دولتی کاهش یابد. با این حال موفقیت چنین سیاستی تنها به کنترل خریدها و ثبت اطلاعات در سامانهها وابسته نیست بلکه میزان تأثیر آن بر معیشت مردم نیز باید معیار ارزیابی قرار گیرد.
نان کالایی معمولی در سبد مصرفی خانوارها نیست و هرگونه تغییر در شیوه عرضه و قیمتگذاری آن با زندگی روزمره میلیونها نفر ارتباط مستقیم دارد. بنابراین اجرای طرح مدیریت خرید نان زمانی میتواند به نتیجه مطلوب برسد که در کنار جلوگیری از انحراف آرد یارانهای قدرت خرید مردم و نیاز واقعی خانوادهها نیز حفظ شود.
آنچه شهروندان انتظار دارند اطلاعرسانی روشن درباره میزان سهمیه نحوه محاسبه مصرف مازاد قیمت نهایی نان و حقوق مصرفکنندگان است. زیرا مدیریت یارانه نان نباید به عاملی برای افزایش نگرانی خانوادهها تبدیل شود و دسترسی آسان و مقرونبهصرفه مردم به این کالای اساسی باید همچنان در اولویت سیاستگذاری قرار داشته باشد.