اجتماعی
بندرعباس؛
شهری که هزینه‌ی حرکت در آن سنگین است
بندرعباس شهری است که بخش قابل‌توجهی از زندگی روزمره شهروندان آن با رفت‌وآمد گره خورده است؛ از کارگری که هر صبح برای رسیدن به محل کار باید چند مسیر را طی کند تا کارمندی که از محله‌های دورتر خود را به مرکز شهر می‌رساند، دانش‌آموزی که برای حضور در مدرسه به سرویس نیاز دارد و مادری که برای مراجعه به مراکز درمانی ناچار است چند بار در روز از تاکسی استفاده کند. برای همه این افراد، رفت‌وآمد تنها جابه‌جایی از یک نقطه به نقطه دیگر نیست؛ هزینه‌ای مستمر است که هر روز بخشی از درآمد خانوار را می‌بلعد.
به گزارش اختصاصی روزنامه دریای اندیشه ؛ بندرعباس شهری است که بخش قابل‌توجهی از زندگی روزمره شهروندان آن با رفت‌وآمد گره خورده است؛ از کارگری که هر صبح برای رسیدن به محل کار باید چند مسیر را طی کند تا کارمندی که از محله‌های دورتر خود را به مرکز شهر می‌رساند، دانش‌آموزی که برای حضور در مدرسه به سرویس نیاز دارد و مادری که برای مراجعه به مراکز درمانی ناچار است چند بار در روز از تاکسی استفاده کند. برای همه این افراد، رفت‌وآمد تنها جابه‌جایی از یک نقطه به نقطه دیگر نیست؛ هزینه‌ای مستمر است که هر روز بخشی از درآمد خانوار را می‌بلعد.افزایش هزینه‌های زندگی، قیمت سوخت، قطعات خودرو، تعمیرات و نگهداری وسایل نقلیه، در کنار فاصله برخی محله‌ها از مراکز خدماتی و محدودیت دسترسی به حمل‌ونقل عمومی، این پرسش را جدی‌تر کرده است که شهروندان بندرعباسی ماهانه چه میزان از درآمد خود را صرف رفت‌وآمد می‌کنند؟ آیا استفاده از اتوبوس و تاکسی واقعاً گزینه‌ای اقتصادی و در دسترس برای همه شهروندان است یا بخشی از مردم به دلیل کمبود ناوگان و نامناسب بودن مسیرها، ناچار به استفاده از خودروهای شخصی و تاکسی‌های اینترنتی هستند؟مسئله فقط میزان کرایه نیست؛ زمان انتظار، تعداد دفعات تعویض وسیله نقلیه، فاصله ایستگاه‌ها، دسترسی محله‌ها و کیفیت خدمات نیز در محاسبه هزینه واقعی رفت‌وآمد نقش دارند. گاهی شهروندی که کرایه کمتری می‌پردازد، به دلیل انتظار طولانی یا طی کردن چند مسیر، هزینه بیشتری از نظر زمان و انرژی متحمل می‌شود.این گزارش تلاش دارد هزینه رفت‌وآمد در بندرعباس را از زاویه معیشت خانوار، وضعیت ناوگان عمومی و مسئولیت مدیریت شهری بررسی کند؛ موضوعی که پاسخ به آن نیازمند شنیدن صدای مسافران و رانندگان در کنار پاسخگویی متولیان حمل‌ونقل شهری است.
کرایه‌ای که هر روز از جیب مردم کم می‌شودبرای درک بهتر هزینه رفت‌وآمد، کافی است وضعیت یک شهروند شاغل را در نظر بگیریم که برای رسیدن به محل کار و بازگشت به منزل، روزانه دو سفر درون‌شهری انجام می‌دهد. اگر این فرد از تاکسی استفاده کند، هزینه رفت‌وبرگشت او در طول یک ماه کاری به مبلغ قابل‌توجهی تبدیل می‌شود؛ به‌ویژه اگر محل سکونت و اشتغال او در دو نقطه دور از یکدیگر قرار داشته باشند.در شرایطی که برخی شهروندان برای رسیدن به محل کار ناچار به استفاده از دو یا چند وسیله نقلیه هستند، هزینه رفت‌وآمد از یک پرداخت ساده روزانه فراتر می‌رود و به یکی از هزینه‌های ثابت خانوار تبدیل می‌شود.این موضوع برای خانواده‌هایی که چند عضو شاغل یا محصل دارند، ابعاد بیشتری پیدا می‌کند. خانواده‌ای را تصور کنید که پدر و مادر هر دو شاغل هستند و دو فرزند دانش‌آموز نیز دارند. هزینه رفت‌وآمد این خانواده تنها به کرایه محل کار محدود نمی‌شود؛ سرویس مدرسه، مراجعه به مراکز درمانی، خریدهای روزمره و سایر سفرهای ضروری نیز باید در محاسبات ماهانه لحاظ شود.در چنین شرایطی، حتی تفاوت چند هزار تومانی کرایه در هر سفر، در پایان ماه به رقم قابل‌توجهی تبدیل می‌شود.نکته مهم این است که هزینه رفت‌وآمد برای همه شهروندان یکسان نیست. محل سکونت، فاصله تا ایستگاه اتوبوس، ساعت شروع کار، دسترسی به تاکسی و حتی شرایط آب‌وهوایی بندرعباس می‌تواند میزان هزینه پرداختی را تغییر دهد.
اتوبوس؛ گزینه اقتصادی یا انتخابی با محدودیت؟در میان شیوه‌های مختلف جابه‌جایی شهری، اتوبوس همچنان یکی از مهم‌ترین گزینه‌ها برای کاهش هزینه رفت‌وآمد شهروندان است؛ اما اقتصادی بودن یک وسیله نقلیه زمانی معنا پیدا می‌کند که دسترسی به آن آسان باشد و شهروند بتواند در زمان مناسب به مقصد برسد.اگر فردی برای رسیدن به ایستگاه اتوبوس مجبور باشد مسافت زیادی را پیاده طی کند یا پس از انتظار طولانی همچنان به اتوبوس دسترسی نداشته باشد، طبیعی است که به سمت تاکسی یا خودروی شخصی سوق پیدا کند.در بندرعباس، بررسی وضعیت خطوط اتوبوسرانی باید با توجه به گسترش محله‌ها و پراکندگی مراکز جمعیتی انجام شود. شهروندان ساکن محله‌هایی که از مراکز اداری، درمانی و تجاری فاصله دارند، بیش از دیگران به خدمات منظم حمل‌ونقل عمومی نیازمندند.در این میان، موضوع تناسب تعداد اتوبوس‌های فعال با حجم مسافر نیز اهمیت دارد. افزایش تعداد اتوبوس‌ها روی کاغذ زمانی به بهبود خدمات منجر می‌شود که در ساعات اوج تردد، ناوگان کافی در مسیرهای پرتردد حضور داشته باشد.برای شهروندی که هر روز باید سر ساعت مشخصی در محل کار حاضر شود، فاصله زمانی حرکت اتوبوس‌ها اهمیت زیادی دارد. اگر فاصله حرکت‌ها طولانی باشد، حتی استفاده از بلیت ارزان‌تر نیز ممکن است به دلیل احتمال تأخیر، انتخاب مناسبی نباشد.از سوی دیگر، وضعیت ایستگاه‌ها، سایه‌بان، صندلی، روشنایی و امکان دسترسی سالمندان و افراد دارای معلولیت نیز بخشی از کیفیت حمل‌ونقل عمومی است. در شهری با شرایط آب‌وهو
کرایه‌ای که هر روز از جیب مردم کم می‌شودبرای درک بهتر هزینه رفت‌وآمد، کافی است وضعیت یک شهروند شاغل را در نظر بگیریم که برای رسیدن به محل کار و بازگشت به منزل، روزانه دو سفر درون‌شهری انجام می‌دهد. اگر این فرد از تاکسی استفاده کند، هزینه رفت‌وبرگشت او در طول یک ماه کاری به مبلغ قابل‌توجهی تبدیل می‌شود؛ به‌ویژه اگر محل سکونت و اشتغال او در دو نقطه دور از یکدیگر قرار داشته باشند.در شرایطی که برخی شهروندان برای رسیدن به محل کار ناچار به استفاده از دو یا چند وسیله نقلیه هستند، هزینه رفت‌وآمد از یک پرداخت ساده روزانه فراتر می‌رود و به یکی از هزینه‌های ثابت خانوار تبدیل می‌شود.این موضوع برای خانواده‌هایی که چند عضو شاغل یا محصل دارند، ابعاد بیشتری پیدا می‌کند. خانواده‌ای را تصور کنید که پدر و مادر هر دو شاغل هستند و دو فرزند دانش‌آموز نیز دارند. هزینه رفت‌وآمد این خانواده تنها به کرایه محل کار محدود نمی‌شود؛ سرویس مدرسه، مراجعه به مراکز درمانی، خریدهای روزمره و سایر سفرهای ضروری نیز باید در محاسبات ماهانه لحاظ شود.در چنین شرایطی، حتی تفاوت چند هزار تومانی کرایه در هر سفر، در پایان ماه به رقم قابل‌توجهی تبدیل می‌شود.نکته مهم این است که هزینه رفت‌وآمد برای همه شهروندان یکسان نیست. محل سکونت، فاصله تا ایستگاه اتوبوس، ساعت شروع کار، دسترسی به تاکسی و حتی شرایط آب‌وهوایی بندرعباس می‌تواند میزان هزینه پرداختی را تغییر دهد.
اتوبوس؛ گزینه اقتصادی یا انتخابی با محدودیت؟در میان شیوه‌های مختلف جابه‌جایی شهری، اتوبوس همچنان یکی از مهم‌ترین گزینه‌ها برای کاهش هزینه رفت‌وآمد شهروندان است؛ اما اقتصادی بودن یک وسیله نقلیه زمانی معنا پیدا می‌کند که دسترسی به آن آسان باشد و شهروند بتواند در زمان مناسب به مقصد برسد.اگر فردی برای رسیدن به ایستگاه اتوبوس مجبور باشد مسافت زیادی را پیاده طی کند یا پس از انتظار طولانی همچنان به اتوبوس دسترسی نداشته باشد، طبیعی است که به سمت تاکسی یا خودروی شخصی سوق پیدا کند.در بندرعباس، بررسی وضعیت خطوط اتوبوسرانی باید با توجه به گسترش محله‌ها و پراکندگی مراکز جمعیتی انجام شود. شهروندان ساکن محله‌هایی که از مراکز اداری، درمانی و تجاری فاصله دارند، بیش از دیگران به خدمات منظم حمل‌ونقل عمومی نیازمندند.در این میان، موضوع تناسب تعداد اتوبوس‌های فعال با حجم مسافر نیز اهمیت دارد. افزایش تعداد اتوبوس‌ها روی کاغذ زمانی به بهبود خدمات منجر می‌شود که در ساعات اوج تردد، ناوگان کافی در مسیرهای پرتردد حضور داشته باشد.برای شهروندی که هر روز باید سر ساعت مشخصی در محل کار حاضر شود، فاصله زمانی حرکت اتوبوس‌ها اهمیت زیادی دارد. اگر فاصله حرکت‌ها طولانی باشد، حتی استفاده از بلیت ارزان‌تر نیز ممکن است به دلیل احتمال تأخیر، انتخاب مناسبی نباشد.از سوی دیگر، وضعیت ایستگاه‌ها، سایه‌بان، صندلی، روشنایی و امکان دسترسی سالمندان و افراد دارای معلولیت نیز بخشی از کیفیت حمل‌ونقل عمومی است. در شهری با شرایط آب‌وهو
ایی گرم و شرجی مانند بندرعباس، انتظار طولانی در ایستگاه نامناسب، دشواری استفاده از اتوبوس را دوچندان می‌کند.
تاکسی؛ سرعت بیشتر با هزینه سنگین‌ترتاکسی برای بسیاری از شهروندان بندرعباس انتخابی میان سرعت و هزینه است. مسافری که فرصت انتظار برای اتوبوس را ندارد یا در مسیر محل سکونت خود به ناوگان عمومی دسترسی مناسبی پیدا نمی‌کند، ناچار است هزینه بیشتری بپردازد تا به‌موقع به مقصد برسد.در این میان، تفاوت میان کرایه مصوب و مبلغی که عملاً از مسافر دریافت می‌شود، یکی از موضوعاتی است که باید در گزارش میدانی مورد توجه قرار گیرد.بررسی وضعیت تاکسی‌های درون‌شهری باید به چند پرسش مشخص پاسخ دهد: آیا نرخ‌نامه مصوب در دسترس مسافران قرار دارد؟ آیا همه رانندگان از نرخ‌های ابلاغی تبعیت می‌کنند؟ در مسیرهای پرتردد و ساعات اوج ترافیک چه میزان اختلاف میان کرایه مصوب و دریافتی وجود دارد؟ شهروندان در صورت مشاهده تخلف، از چه طریقی می‌توانند شکایت خود را ثبت کنند؟در این میان نباید شرایط رانندگان را نیز نادیده گرفت. افزایش هزینه قطعات یدکی، لاستیک، روغن، تعمیرات و استهلاک خودرو، درآمد خالص رانندگان تاکسی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. راننده‌ای که ساعت‌های طولانی در خیابان فعالیت می‌کند، با هزینه‌هایی مواجه است که در محاسبه ساده کرایه هر سفر دیده نمی‌شود.بنابراین مسئله حمل‌ونقل شهری را نمی‌توان صرفاً به افزایش یا کاهش کرایه محدود کرد. مدیریت شهری باید به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی کند که هم هزینه سفر برای شهروند قابل‌تحمل باشد و هم راننده بتواند با درآمد متناسب، خدمات باکیفیتی ارائه دهد.سرویس مدارس؛ هزینه‌ای که خانواده‌ها نمی‌توانند از آن چشم‌پوشی کنندیکی از بخش‌های مهم هزینه رفت‌وآمد در بندرعباس، سرویس مدارس است؛ هزینه‌ای که برای خانواده‌های دارای فرزند دانش‌آموز، در آغاز سال تحصیلی به یکی از دغدغه‌های جدی تبدیل می‌شود.بر اساس گزارشی که ۹ شهریور ۱۴۰۵ از اظهارات رئیس سازمان حمل‌ونقل بار و مسافر شهرداری بندرعباس منتشر شد، نرخ سرویس مدارس نسبت به سال گذشته حدود ۴۰ درصد افزایش یافته است. امید کاردانی در همان گزارش اعلام کرد که با وجود برآورد افزایش ۸۰ تا ۸۵ درصدی بر اساس تورم، تلاش شده میزان افزایش تعرفه محدودتر باشد.این افزایش برای خانواده‌ای که چند فرزند محصل دارد، تنها یک عدد در جدول تعرفه‌ها نیست؛ بلکه هزینه‌ای است که باید در کنار اجاره مسکن، خوراک، پوشاک، آموزش و درمان تأمین شود.البته مسئله سرویس مدارس فقط افزایش کرایه نیست. امنیت دانش‌آموزان، صلاحیت رانندگان، نظارت بر شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات، زمان حضور سرویس و تناسب ظرفیت خودرو با تعداد دانش‌آموزان نیز اهمیت دارد.در همین زمینه، مسئولان حمل‌ونقل شهرداری از پیش‌بینی استفاده از اتوبوس و ون برای دانش‌آموزان در برخی نقاط شهر، از جمله شهرک پیامبر اعظم، خبر داده بودند. همچنین راه‌اندازی بلیت‌کارت و ارائه خدمات رایگان اتوبوس برای مدت محدود پس از اجرای آن، از برنامه‌های اعلام‌شده در همان مقطع بود.اما پرسش اصلی این است که این برنامه‌ها تا چه اندازه عملیاتی شده‌اند و چند خانواده توانسته‌اند از این ظرفیت استفاده کنند؟ آیا دانش‌آموزان محله‌های دورتر نیز از خدمات حمل‌ونقل عمومی برخوردارند یا همچنان ناچارند هزینه سرویس اختصاصی بپردازند؟هزینه پنهان خودرو شخصی؛ وقتی ارزان‌ترین انتخاب، گران تمام می‌شوددر نگاه نخست، استفاده از خودروی شخصی ممکن است برای برخی خانواده‌ها مقرون‌به‌صرفه‌تر از پرداخت مداوم کرایه تاکسی به نظر برسد؛ اما هزینه واقعی مالکیت و استفاده از خودرو بسیار فراتر از مصرف سوخت است.استهلاک خودرو، تعویض روغن، تعمیرات دوره‌ای، خرید لاستیک، هزینه بیمه، معاینه فنی و هزینه پارکینگ، همگی باید در محاسبه هزینه ماهانه رفت‌وآمد لحاظ شوند.از سوی دیگر، ترافیک و زمان تلف‌شده در مسیرهای پرتردد نیز هزینه‌ای است که معمولاً در حساب‌وکتاب خانوار دیده نمی‌شود. شهروندی که روزانه زمان قابل‌توجهی را در مسیر خانه تا محل کار و بالعکس سپری می‌کند، بخشی از زمان استراحت، حضور در خانواده و فعالیت‌های شخصی خود را از دست می‌دهد.افزایش استفاده از خودروهای شخصی، علاوه بر تحمیل هزینه به خانوار، می‌تواند به افزایش ترافیک، مصرف سوخت و آلودگی هوا منجر شود. این چرخه زمانی تشدید می‌شود که حمل‌ونقل عمومی نتواند پاسخگوی نیاز شهروندان باشد.به همین دلیل، توسعه اتوبوسرانی و بهبود دسترسی به تاکسی باید نه صرفاً یک خدمت شهری، بلکه بخشی از سیاست‌های اقتصادی و اجتماعی مدیریت شهر تلقی شود.
شهروندان چقدر از درآمدشان را صرف رفت‌وآمد می‌کنند؟نیازمند یک بررسی میدانی و آماری است؛ بررسی‌ای که در آن هزینه رفت‌وآمد گروه‌های مختلف شهروندان، از کارگران و کارمندان تا دانشجویان، دانش‌آموزان، بازنشستگان و خانواده‌های کم‌درآمد، به‌صورت جداگانه محاسبه شود.برای یک محاسبه ساده، اگر شهروندی در هر روز کاری دو سفر انجام دهد و ۲۶ روز در ماه به محل کار برود، تعداد سفرهای ماهانه او به ۵۲ سفر می‌رسد. بنابراین هر هزار تومان تغییر در هزینه هر سفر، در این الگوی رفت‌وآمد، ۵۲ هزار تومان به هزینه ماهانه او اضافه می‌کند.البته این محاسبه فقط هزینه کرایه را نشان می‌دهد و سفرهای خانوادگی، خرید، درمان و سایر رفت‌وآمدهای ضروری را شامل نمی‌شود.نکته مهم دیگر، تفاوت هزینه رفت‌وآمد میان محله‌های مختلف است. شهروندی که در نزدیکی محل کار یا ایستگاه اتوبوس زندگی می‌کند، شرایط متفاوتی با فردی دارد که برای رسیدن به مرکز شهر باید ابتدا از تاکسی استفاده کند و سپس مسیر خود را با وسیله دیگری ادامه دهد.از همین رو، اعلام یک میانگین کلی برای هزینه رفت‌وآمد شهروندان بندرعباس، بدون تفکیک مناطق و گروه‌های درآمدی، نمی‌تواند تصویر دقیقی از واقعیت ارائه دهد.
وعده توسعه ناوگان؛ شهروندان منتظر نتیجه هستندیکی از موضوعاتی که در بررسی وضعیت حمل‌ونقل بندرعباس اهمیت دارد، فاصله میان وعده‌های اعلام‌شده و میزان تحقق آن‌هاست.امید کاردانی، رئیس سازمان حمل‌ونقل بار و مسافر شهرداری بندرعباس، در اظهارات منتشرشده در ۹ شهریور ۱۴۰۵ از برنامه افزایش حدود ۲۰ تا ۳۰ درصدی ناوگان فعال اتوبوسرانی در ماه‌های آینده خبر داده بود. همچنین از برنامه راه‌اندازی بلیت‌کارت و پیش‌بینی خدمات رایگان اتوبوس برای مدت محدود پس از اجرای آن سخن گفته بود.این اظهارات چند مطالبه مشخص را پیش روی مدیریت شهری قرار می‌دهد: نخست اینکه تعداد اتوبوس‌های فعال در زمان اعلام این وعده چند دستگاه بوده و اکنون به چه تعداد رسیده است؟ دوم اینکه افزایش ناوگان در کدام خطوط و محله‌ها انجام شده است؟ سوم اینکه آیا شهروندان در ساعات اوج تردد، کاهش زمان انتظار را احساس می‌کنند؟همچنین راه‌اندازی بلیت‌کارت الکترونیکی باید با شفافیت همراه باشد. شهروند باید بداند نرخ واقعی جابه‌جایی هر مسافر چقدر است، چه میزان از هزینه توسط شهرداری پرداخت می‌شود و سهم پرداختی مسافر چگونه تعیین شده است.در واقع، یارانه حمل‌ونقل عمومی زمانی اثربخش خواهد بود که هم به کاهش هزینه خانوار کمک کند و هم به افزایش کیفیت و دسترسی خدمات منجر شود. واقعیت این است که حمل‌ونقل عمومی زمانی می‌تواند جایگزین مناسبی برای خودروی شخصی باشد که سه ویژگی اساسی داشته باشد: هزینه مناسب، دسترسی آسان و نظم زمانی.شهروندی که می‌داند در ساعت مشخصی اتوبوس به ایستگاه می‌رسد، می‌تواند برای زندگی روزانه خود برنامه‌ریزی کند. اما وقتی زمان حرکت نامعلوم باشد، مسیرها پوشش مناسبی نداشته باشند یا ناوگان پاسخگوی تعداد مسافران نباشد، حتی ارزان‌ترین نرخ کرایه نیز نمی‌تواند رضایت عمومی ایجاد کند.از طرف دیگر، مدیریت شهری باید به این واقعیت توجه داشته باشد که همه شهروندان توان پرداخت روزانه کرایه تاکسی را ندارند. برای یک کارگر با درآمد محدود، هزینه رفت‌وآمد می‌تواند در کنار سایر مخارج ضروری، فشار مضاعفی ایجاد کند.در چنین شرایطی، توسعه خطوط اتوبوسرانی، افزایش اتوبوس‌های فعال، بهبود ایستگاه‌ها، ایجاد مسیرهای مناسب برای دسترسی محله‌های دورتر و نظارت بر عملکرد تاکسی‌ها، اقداماتی هستند که می‌توانند بخشی از این فشار اقتصادی را کاهش دهند.همچنین انتشار عمومی نرخ‌نامه‌ها، اعلام تعداد ناوگان فعال، ارائه گزارش ماهانه از عملکرد خطوط و ایجاد سامانه مؤثر رسیدگی به شکایات مسافران، می‌تواند اعتماد شهروندان را به مدیریت حمل‌ونقل شهری افزایش دهد.
کرایه‌ای که باید حساب‌وکتاب شودپرسش «شهروندان بندرعباس برای رفت‌وآمد چه هزینه‌ای می‌پردازند؟» در ظاهر درباره چند هزار تومان کرایه اتوبوس یا تاکسی است، اما در واقع به کیفیت زندگی شهری، عدالت در توزیع خدمات و سهم هزینه‌های عمومی در سبد معیشت خانواده‌ها ارتباط دارد.وقتی شهروند برای رسیدن به محل کار، مدرسه، دانشگاه یا مرکز درمانی مجبور است چند وسیله نقلیه عوض کند، وقتی دسترسی به اتوبوس در برخی محله‌ها دشوار است و وقتی استفاده از تاکسی به یک هزینه روزانه تبدیل می‌شود، دیگر نمی‌توان حمل‌ونقل را صرفاً مسئله‌ای فنی و اجرایی دانست.بندرعباس به‌عنوان مرکز اقتصادی و اداری هرمزگان، به شبکه حمل‌ونقلی نیاز دارد که متناسب با جمعیت، پراکندگی محله‌ها و شرایط خاص اقلیمی آن توسعه پیدا کند.مدیریت شهری نیز باید به جای اکتفا به اعلام برنامه‌ها، گزارش روشنی از هزینه تمام‌شده جابه‌جایی هر مسافر، میزان یارانه پرداختی، تعداد ناوگان فعال، وضعیت خطوط و میزان رضایت شهروندان ارائه دهد.
در نهایت، معیار موفقیت سیاست‌هایحمل‌ونقل شهری نباید صرفاً تعداد اتوبوس‌های خریداری‌شده یا میزان درآمد حاصل از کرایه‌ها باشد؛ بلکه باید دید یک شهروند با درآمد محدود، برای رسیدن به محل کار یا تحصیل چه میزان هزینه می‌کند و آیا می‌تواند با صرف هزینه‌ای منطقی، در زمان مناسب و با آسودگی به مقصد برسد؟ رفت‌وآمد حق روزمره شهروندان است؛ اما تبدیل این حق به هزینه‌ای سنگین و فرساینده، مطالبه‌ای است که مدیریت شهری بندرعباس باید برای آن پاسخ روشن داشته باشد.
تاکسی؛ سرعت بیشتر با هزینه سنگین‌ترتاکسی برای بسیاری از شهروندان بندرعباس انتخابی میان سرعت و هزینه است. مسافری که فرصت انتظار برای اتوبوس را ندارد یا در مسیر محل سکونت خود به ناوگان عمومی دسترسی مناسبی پیدا نمی‌کند، ناچار است هزینه بیشتری بپردازد تا به‌موقع به مقصد برسد.در این میان، تفاوت میان کرایه مصوب و مبلغی که عملاً از مسافر دریافت می‌شود، یکی از موضوعاتی است که باید در گزارش میدانی مورد توجه قرار گیرد.بررسی وضعیت تاکسی‌های درون‌شهری باید به چند پرسش مشخص پاسخ دهد: آیا نرخ‌نامه مصوب در دسترس مسافران قرار دارد؟ آیا همه رانندگان از نرخ‌های ابلاغی تبعیت می‌کنند؟ در مسیرهای پرتردد و ساعات اوج ترافیک چه میزان اختلاف میان کرایه مصوب و دریافتی وجود دارد؟ شهروندان در صورت مشاهده تخلف، از چه طریقی می‌توانند شکایت خود را ثبت کنند؟در این میان نباید شرایط رانندگان را نیز نادیده گرفت. افزایش هزینه قطعات یدکی، لاستیک، روغن، تعمیرات و استهلاک خودرو، درآمد خالص رانندگان تاکسی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. راننده‌ای که ساعت‌های طولانی در خیابان فعالیت می‌کند، با هزینه‌هایی مواجه است که در محاسبه ساده کرایه هر سفر دیده نمی‌شود.بنابراین مسئله حمل‌ونقل شهری را نمی‌توان صرفاً به افزایش یا کاهش کرایه محدود کرد. مدیریت شهری باید به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی کند که هم هزینه سفر برای شهروند قابل‌تحمل باشد و هم راننده بتواند با درآمد متناسب، خدمات باکیفیتی ارائه دهد.سرویس مدارس؛ هزینه‌ای که خانواده‌ها نمی‌توانند از آن چشم‌پوشی کنندیکی از بخش‌های مهم هزینه رفت‌وآمد در بندرعباس، سرویس مدارس است؛ هزینه‌ای که برای خانواده‌های دارای فرزند دانش‌آموز، در آغاز سال تحصیلی به یکی از دغدغه‌های جدی تبدیل می‌شود.بر اساس گزارشی که ۹ شهریور ۱۴۰۵ از اظهارات رئیس سازمان حمل‌ونقل بار و مسافر شهرداری بندرعباس منتشر شد، نرخ سرویس مدارس نسبت به سال گذشته حدود ۴۰ درصد افزایش یافته است. امید کاردانی در همان گزارش اعلام کرد که با وجود برآورد افزایش ۸۰ تا ۸۵ درصدی بر اساس تورم، تلاش شده میزان افزایش تعرفه محدودتر باشد.این افزایش برای خانواده‌ای که چند فرزند محصل دارد، تنها یک عدد در جدول تعرفه‌ها نیست؛ بلکه هزینه‌ای است که باید در کنار اجاره مسکن، خوراک، پوشاک، آموزش و درمان تأمین شود.البته مسئله سرویس مدارس فقط افزایش کرایه نیست. امنیت دانش‌آموزان، صلاحیت رانندگان، نظارت بر شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات، زمان حضور سرویس و تناسب ظرفیت خودرو با تعداد دانش‌آموزان نیز اهمیت دارد.در همین زمینه، مسئولان حمل‌ونقل شهرداری از پیش‌بینی استفاده از اتوبوس و ون برای دانش‌آموزان در برخی نقاط شهر، از جمله شهرک پیامبر اعظم، خبر داده بودند. همچنین راه‌اندازی بلیت‌کارت و ارائه خدمات رایگان اتوبوس برای مدت محدود پس از اجرای آن، از برنامه‌های اعلام‌شده در همان مقطع بود.اما پرسش اصلی این است که این برنامه‌ها تا چه اندازه عملیاتی شده‌اند و چند خانواده توانسته‌اند از این ظرفیت استفاده کنند؟ آیا دانش‌آموزان محله‌های دورتر نیز از خدمات حمل‌ونقل عمومی برخوردارند یا همچنان ناچارند هزینه سرویس اختصاصی بپردازند؟هزینه پنهان خودرو شخصی؛ وقتی ارزان‌ترین انتخاب، گران تمام می‌شوددر نگاه نخست، استفاده از خودروی شخصی ممکن است برای برخی خانواده‌ها مقرون‌به‌صرفه‌تر از پرداخت مداوم کرایه تاکسی به نظر برسد؛ اما هزینه واقعی مالکیت و استفاده از خودرو بسیار فراتر از مصرف سوخت است.استهلاک خودرو، تعویض روغن، تعمیرات دوره‌ای، خرید لاستیک، هزینه بیمه، معاینه فنی و هزینه پارکینگ، همگی باید در محاسبه هزینه ماهانه رفت‌وآمد لحاظ شوند.از سوی دیگر، ترافیک و زمان تلف‌شده در مسیرهای پرتردد نیز هزینه‌ای است که معمولاً در حساب‌وکتاب خانوار دیده نمی‌شود. شهروندی که روزانه زمان قابل‌توجهی را در مسیر خانه تا محل کار و بالعکس سپری می‌کند، بخشی از زمان استراحت، حضور در خانواده و فعالیت‌های شخصی خود را از دست می‌دهد.افزایش استفاده از خودروهای شخصی، علاوه بر تحمیل هزینه به خانوار، می‌تواند به افزایش ترافیک، مصرف سوخت و آلودگی هوا منجر شود. این چرخه زمانی تشدید می‌شود که حمل‌ونقل عمومی نتواند پاسخگوی نیاز شهروندان باشد.به همین دلیل، توسعه اتوبوسرانی و بهبود دسترسی به تاکسی باید نه صرفاً یک خدمت شهری، بلکه بخشی از سیاست‌های اقتصادی و اجتماعی مدیریت شهر تلقی شود.
شهروندان چقدر از درآمدشان را صرف رفت‌وآمد می‌کنند؟نیازمند یک بررسی میدانی و آماری است؛ بررسی‌ای که در آن هزینه رفت‌وآمد گروه‌های مختلف شهروندان، از کارگران و کارمندان تا دانشجویان، دانش‌آموزان، بازنشستگان و خانواده‌های کم‌درآمد، به‌صورت جداگانه محاسبه شود.برای یک محاسبه ساده، اگر شهروندی در هر روز کاری دو سفر انجام دهد و ۲۶ روز در ماه به محل کار برود، تعداد سفرهای ماهانه او به ۵۲ سفر می‌رسد. بنابراین هر هزار تومان تغییر در هزینه هر سفر، در این الگوی رفت‌وآمد، ۵۲ هزار تومان به هزینه ماهانه او اضافه می‌کند.البته این محاسبه فقط هزینه کرایه را نشان می‌دهد و سفرهای خانوادگی، خرید، درمان و سایر رفت‌وآمدهای ضروری را شامل نمی‌شود.نکته مهم دیگر، تفاوت هزینه رفت‌وآمد میان محله‌های مختلف است. شهروندی که در نزدیکی محل کار یا ایستگاه اتوبوس زندگی می‌کند، شرایط متفاوتی با فردی دارد که برای رسیدن به مرکز شهر باید ابتدا از تاکسی استفاده کند و سپس مسیر خود را با وسیله دیگری ادامه دهد.از همین رو، اعلام یک میانگین کلی برای هزینه رفت‌وآمد شهروندان بندرعباس، بدون تفکیک مناطق و گروه‌های درآمدی، نمی‌تواند تصویر دقیقی از واقعیت ارائه دهد.
وعده توسعه ناوگان؛ شهروندان منتظر نتیجه هستندیکی از موضوعاتی که در بررسی وضعیت حمل‌ونقل بندرعباس اهمیت دارد، فاصله میان وعده‌های اعلام‌شده و میزان تحقق آن‌هاست.امید کاردانی، رئیس سازمان حمل‌ونقل بار و مسافر شهرداری بندرعباس، در اظهارات منتشرشده در ۹ شهریور ۱۴۰۵ از برنامه افزایش حدود ۲۰ تا ۳۰ درصدی ناوگان فعال اتوبوسرانی در ماه‌های آینده خبر داده بود. همچنین از برنامه راه‌اندازی بلیت‌کارت و پیش‌بینی خدمات رایگان اتوبوس برای مدت محدود پس از اجرای آن سخن گفته بود.این اظهارات چند مطالبه مشخص را پیش روی مدیریت شهری قرار می‌دهد: نخست اینکه تعداد اتوبوس‌های فعال در زمان اعلام این وعده چند دستگاه بوده و اکنون به چه تعداد رسیده است؟ دوم اینکه افزایش ناوگان در کدام خطوط و محله‌ها انجام شده است؟ سوم اینکه آیا شهروندان در ساعات اوج تردد، کاهش زمان انتظار را احساس می‌کنند؟همچنین راه‌اندازی بلیت‌کارت الکترونیکی باید با شفافیت همراه باشد. شهروند باید بداند نرخ واقعی جابه‌جایی هر مسافر چقدر است، چه میزان از هزینه توسط شهرداری پرداخت می‌شود و سهم پرداختی مسافر چگونه تعیین شده است.در واقع، یارانه حمل‌ونقل عمومی زمانی اثربخش خواهد بود که هم به کاهش هزینه خانوار کمک کند و هم به افزایش کیفیت و دسترسی خدمات منجر شود. واقعیت این است که حمل‌ونقل عمومی زمانی می‌تواند جایگزین مناسبی برای خودروی شخصی باشد که سه ویژگی اساسی داشته باشد: هزینه مناسب، دسترسی آسان و نظم زمانی.شهروندی که می‌داند در ساعت مشخصی اتوبوس به ایستگاه می‌رسد، می‌تواند برای زندگی روزانه خود برنامه‌ریزی کند. اما وقتی زمان حرکت نامعلوم باشد، مسیرها پوشش مناسبی نداشته باشند یا ناوگان پاسخگوی تعداد مسافران نباشد، حتی ارزان‌ترین نرخ کرایه نیز نمی‌تواند رضایت عمومی ایجاد کند.از طرف دیگر، مدیریت شهری باید به این واقعیت توجه داشته باشد که همه شهروندان توان پرداخت روزانه کرایه تاکسی را ندارند. برای یک کارگر با درآمد محدود، هزینه رفت‌وآمد می‌تواند در کنار سایر مخارج ضروری، فشار مضاعفی ایجاد کند.در چنین شرایطی، توسعه خطوط اتوبوسرانی، افزایش اتوبوس‌های فعال، بهبود ایستگاه‌ها، ایجاد مسیرهای مناسب برای دسترسی محله‌های دورتر و نظارت بر عملکرد تاکسی‌ها، اقداماتی هستند که می‌توانند بخشی از این فشار اقتصادی را کاهش دهند.همچنین انتشار عمومی نرخ‌نامه‌ها، اعلام تعداد ناوگان فعال، ارائه گزارش ماهانه از عملکرد خطوط و ایجاد سامانه مؤثر رسیدگی به شکایات مسافران، می‌تواند اعتماد شهروندان را به مدیریت حمل‌ونقل شهری افزایش دهد.
کرایه‌ای که باید حساب‌وکتاب شودپرسش «شهروندان بندرعباس برای رفت‌وآمد چه هزینه‌ای می‌پردازند؟» در ظاهر درباره چند هزار تومان کرایه اتوبوس یا تاکسی است، اما در واقع به کیفیت زندگی شهری، عدالت در توزیع خدمات و سهم هزینه‌های عمومی در سبد معیشت خانواده‌ها ارتباط دارد.وقتی شهروند برای رسیدن به محل کار، مدرسه، دانشگاه یا مرکز درمانی مجبور است چند وسیله نقلیه عوض کند، وقتی دسترسی به اتوبوس در برخی محله‌ها دشوار است و وقتی استفاده از تاکسی به یک هزینه روزانه تبدیل می‌شود، دیگر نمی‌توان حمل‌ونقل را صرفاً مسئله‌ای فنی و اجرایی دانست.بندرعباس به‌عنوان مرکز اقتصادی و اداری هرمزگان، به شبکه حمل‌ونقلی نیاز دارد که متناسب با جمعیت، پراکندگی محله‌ها و شرایط خاص اقلیمی آن توسعه پیدا کند.مدیریت شهری نیز باید به جای اکتفا به اعلام برنامه‌ها، گزارش روشنی از هزینه تمام‌شده جابه‌جایی هر مسافر، میزان یارانه پرداختی، تعداد ناوگان فعال، وضعیت خطوط و میزان رضایت شهروندان ارائه دهد.
در نهایت، معیار موفقیت سیاست‌هایحمل‌ونقل شهری نباید صرفاً تعداد اتوبوس‌های خریداری‌شده یا میزان درآمد حاصل از کرایه‌ها باشد؛ بلکه باید دید یک شهروند با درآمد محدود، برای رسیدن به محل کار یا تحصیل چه میزان هزینه می‌کند و آیا می‌تواند با صرف هزینه‌ای منطقی، در زمان مناسب و با آسودگی به مقصد برسد؟ رفت‌وآمد حق روزمره شهروندان است؛ اما تبدیل این حق به هزینه‌ای سنگین و فرساینده، مطالبه‌ای است که مدیریت شهری بندرعباس باید برای آن پاسخ روشن داشته باشد.
