در هفتهها و ماههای اخیر، خیابانهای بندرعباس شاهد حضور گسترده مردم در تجمعها، آئینها و رویدادهای ملی بودهاند. در نگاه نخست، این صحنهها را میتوان نتیجه احساسات مذهبی، ملی یا واکنشهای سیاسی دانست؛ اما در سطحی عمیقتر، چنین حضورهایی بار معنایی اجتماعی و فرهنگی قابل توجهی دارند. جامعهشناسان از این رفتار جمعی به عنوان نمود «تابآوری اجتماعی» یاد میکنند؛ مفهومی که ریشه در تاریخ، فرهنگ و شیوه زیست ماایرانیان دارد.
قابلیت یک جامعه در حفظ انسجام و امید، حتی در شرایط دشوار یا بحرانهای پیدرپی. حضور مردم در خیابانها و میدانهای عمومی صرفاً کنشی سیاسی نیست؛ بلکه بیانگر اراده جمعی برای حفظ هویت و تداوم زندگی اجتماعی است. فرهنگ ما، بر پایه روابط خانوادگی و پیوندهای خُرد و درهمتنیده، ظرفیتی قدرتمند برای شکلدهی رفتارهای جمعی دارد. این ویژگی باعث میشود جامعه بتواند خود را بازسازی کند، اعتماد ازدسترفته را احیا کند و حتی از دل بحران، نوعی همبستگی تازه بیافریند.
در دورههایی از تاریخ معاصر، خیابان به مثابه صحنهای برای بیان خواست عمومی مردم عمل کرده است. حضور مکرر، مستمر و پرانرژی مردم در عرصههای اجتماعی نشان میدهد که بخش بزرگی از جامعه باور دارد سرنوشت جمعی نه در اتاقهای بسته، بلکه در میدان عمل رقم میخورد. همین باور، عامل خستگیناپذیری مردم در صحنههای ملی است؛ آنان در گذر از دشواریها، چرخه امید را فعال نگه میدارند و با تکرار حضور خود، پیامی روشن از تعلق اجتماعی به فضای عمومی میفرستند.
اعتماد میان شهروندان شکل گرفته ، مردم در موقعیتهای حساس تمایل دارند به یکدیگر پشتگرمی دهند و در برابر تنشها واکنش جمعی مثبت نشان دهند. جامعه نیز به واسطه پیشینه تاریخی و فرهنگ مذهبی-ملی خود، دارای همان سرمایه اجتماعی است که پیوند افراد را با گروهها و نهادهای کلان تقویت میکند. از این منظر، خیابان های بندرعباس تنها محل تردد فیزیکی نیست؛ بلکه نمادی از پیوند اجتماعی و محل بروز روح جمعی است.
مردم، اغلب بدون فراخوان رسمی یا سازماندهی از بالا، به صورت طبیعی در جریانهای ملی حضور مییابند. چنین کنشهایی نشانهای از درونی شدن مفهوم مسئولیت اجتماعی در رفتار است. در همین چارچوب، نسل جوان نیز با وجود تفاوت در شیوههای بیانی، در حال تجربه نوعی بازتعریف از مشارکت اجتماعی است؛ مشارکتی که به گفتوگو، حضور در فضاهای شهری و پیوند میان اقشار مختلف معنا میدهد.
بیش از ۷۰ درصد شهروندان هرمزگانی معتقدند که حضور اجتماعی در موقعیتهای ملی یا مذهبی نوعی وظیفه اخلاقی است و حدود ۶۰ درصد آن را نشانه تعلق به جامعه میدانند. این آمار، اگرچه ممکن است در مناطق مختلف هرمزگان تفاوت داشته باشد، اما حکایت از یک واقعیت مشترک دارد: مردم بندرعباس، در لحظههای حساس، به جای کنارهگیری، در کنار یکدیگر میایستند. چنین رویکردی، عامل اصلی تداوم ثبات نسبی اجتماعی در کشوری با تنوع فرهنگی و اقتصادی گسترده است.
در بُعد فرهنگی ریشه در سنتهای آیینی و تاریخی دارد. از مراسمهای مذهبی تا جشنهای ملی، از دوران باستان تا امروز، مردم این سرزمین عادت کردهاند شادی و غم را در کنار هم تجربه کنند. این اشتراک عاطفی، ظرفیت عظیمی برای شکلدهی کنشهای اجتماعی فراهم کرده است. وقتی مردم به خیابان میآیند، در واقع شبکهای از معناهای فرهنگی را فعال میکنند: همبستگی، مشارکت، تعلق و امید.
در تحلیل روانشناختی نیز میتوان گفت تکرار حضورهای مردمی موجب تخلیه هیجانات جمعی و بازتولید انرژی مثبت اجتماعی میشود. جامعه اگر فرصت بروز احساسات مشترک را نداشته باشد، دچار فرسایش عاطفی و انفعال میگردد. به همین دلیل، چنین تجمعهایی علاوه بر معناهای سیاسی یا مذهبی، نقش درمانی برای سلامت روان جمعی دارند؛ چراکه مردم در کنار یکدیگر احساس امنیت، پذیرش و تأیید را تجربه میکنند.
ارزش واقعی این حضور زمانی تثبیت میشود که بتواند به گفتوگو و مشارکت سازنده تبدیل شود. حضور خیابانی اگر بدون برقراری کانال ارتباطی با نهادهای تصمیمگیر و مدنی باشد، بهتدریج فرسوده میشود. در مقابل، اگر انرژی مردمی در مسیر گفتوگو، همکاری و بازسازی اجتماعی هدایت شود، میتواند پایهای برای تحول مثبت در ساختارهای اجتماعی و فرهنگی کشور باشد.
انرژی خستگیناپذیر مردم، ریشه در تاریخ و تجربههای مشترک نسلها دارد. این حضورها بیانگر آن است که جامعه ایرانی هنوز بر محور امید و تعلق حرکت میکند؛ مردمی که باور دارند مسئولیت آینده این سرزمین بر دوش خود آنان است. چنین باور و مشارکتی، سرمایهای است که هیچ بحران یا فشار خارجی نمیتواند آن را از بین ببرد؛ چراکه از درون تاریخ و فرهنگ برمیخیزد.
به نظر میرسد در دوره کنونی، بیش از هر زمان دیگر باید نگاه تحلیلی به این رفتار جمعی را تقویت کرد؛ تا حضور مردم نه فقط به عنوان رویداد، بلکه به عنوان نشانهای از قدرت نرم جامعه تفسیر شود. قدرتی که میتواند پایهگذار گفتوگوی ملی، همبستگی پایدار و امید اجتماعی در مسیر آینده کشور باشد.
